Κριτήριο εξάσκησης: Νέες τεχνολογίες – Έφηβοι, Νέα ελληνικά / Νεοελληνική γλώσσα & Λογοτεχνία Γ΄ Λυκείου

Της Έρης Ναθαναήλ

ΚΕΙΜΕΝΟ Ι

Από την εποποιία* της ανθρωπότητας στην ήττα της, του  Γ. ΓΡΑΜΜΑΤΙΚΑΚΗ

Η ανθρωπότητα ζει αυτόν τον καιρό ένα καταιγισμό γεγονότων, που έχουν όμως ένα κοινό παρονομαστή. Είναι η πανδημία του κορονοϊού, που έχει σπείρει παντού τον πανικό και τον όλεθρο, με αποτέλεσμα  να παραμερίζονται σπουδαίες όψεις της παγκόσμιας ζωής, που έχουν παράλληλα έναν καίριο συμβολισμό.

Μια τέτοια περίπτωση είναι ο Διεθνής Διαστημικός Σταθμός (International Space Station η ISS στα Αγγλικά). Αποτελεί στην ουσία του ένα μεγάλο τεχνητό δορυφόρο, που από το 2000 περιφέρεται με μεγάλη ταχύτητα γύρω από τη Γη. Παρουσιάζει, όμως, μια μεγάλη διαφορά από τους ποικίλους δορυφόρους που έχουν κατά καιρούς σταλεί στο διάστημα, ότι κατοικείται! Από την πρώτη στιγμή της διαστημικής του ζωής ο Διεθνής αυτός Σταθμός φιλοξενεί στο εσωτερικό του ένα ολιγομελές πλήρωμα αστροναυτών, γυναίκες και άνδρες. Το πλήρωμα, που εναλλάσσεται κατά καιρούς με νέες αποστολές, δεν επιβλέπει απλώς τη λειτουργία του Σταθμού. Διεξάγει και μια ποικιλία μετρήσεων και πειραμάτων, που είναι πολύτιμα για την καλύτερη γνώση του διαστήματος, συχνά όμως και για την βελτίωση της ζωής στη Γη.

Είναι περιττό να τονιστεί ότι ο Διεθνής Διαστημικός Σταθμός  συνιστά με την πραγματοποίηση και τη λειτουργία του μια ακόμα εποποιία της ανθρωπότητας ·  όχι μόνον επειδή αποτελεί  από μόνος του ένα σπουδαίο τεχνολογικό επίτευγμα, αλλά επειδή αναδεικνύει, παράλληλα, και την αξία των διεθνών συνεργασιών.  Ας σημειωθεί  ότι ο Σταθμός κινείται σε ύψος 400 περίπου χιλιομέτρων, ενώ χάρη στην μεγάλη του ταχύτητα συμπληρώνει σχεδόν 16 περιφορές γύρω από τη Γη την ημέρα, πράγμα που σημαίνει ότι οι αστροναύτες στο εσωτερικό του βιώνουν μια ανατολή ή δύση του ηλίου περίπου κάθε 45 λεπτά!

Πριν, όμως, οι ρομαντικοί αναγνώστες ζηλέψουν την τύχη των αστροναυτών, που μπορούν να θαυμάζουν -και μάλιστα από ψηλά!- τόσα πολλά ηλιοβασιλέματα ή ανατολές του ήλιου, είναι ανάγκη να σημειωθεί το αυτονόητο, ότι από την στιγμή της επιβιβάσεώς τους στον περιφερόμενο Σταθμό, οι ταξιδιώτες αυτοί του διαστήματος ζουν σε μια εθελοντική «καραντίνα», πολύ αυστηρότερη, μάλιστα, από εκείνην που ζούμε αυτήν την περίοδο εμείς, οι κάτοικοι της γης. Έτσι, ο χώρος των κινήσεών τους είναι περιορισμένος και η τροφή ξηρή και άνοστη, ενώ η έλλειψη βαρύτητας κάνει ακόμα και το βούρτσισμα των δοντιών προβληματικό!

Ύστερα από επτάμηνη παραμονή, τρεις από τους έξι αστροναύτες του πληρώματος εγκατέλειψαν την προηγούμενη εβδομάδα τον Διαστημικό Σταθμό και επανέκαμψαν στην Γη. Οι αστροναύτες, όμως, συνάντησαν έναν πλανήτη τελείως διαφορετικό από εκείνον που είχαν αφήσει λίγους μήνες πριν· Έντρομο από την επέλαση του ιού, με αβέβαιο το μέλλον και τα βήματα του, διότι ένας απειροελάχιστος ιός, οπλισμένος, ωστόσο, με δαιμονική κακία και δύναμη, επέτυχε να ταπεινώσει το ανθρώπινο είδος και να ακυρώσει τους θριάμβους του. Υπονόμευσε, παράλληλα, το μέλλον της ανθρωπότητας, αφού η οικονομική ερήμωση απειλεί τις περισσότερες χώρες του πλανήτη. Οι αστροναύτες , λοιπόν, μετά την επιστροφή τους στη Γη υποχρεώθηκαν σε νέα καραντίνα. 

Οι στιγμές που οδήγησαν τους αστροναύτες από το διαστημόπλοιο πίσω στην Γη και από την μια καραντίνα στην άλλη έχουν δραματικές διαστάσεις:  Σηματοδοτούν, στον πυρήνα τους, την οδυνηρή μετάβαση της ανθρωπότητας από την εποποιία στην ήττα.

Έχει μείνει στην ιστορία η εμβληματική φράση, που πριν από 50 χρόνια, συνόδευσε το πρώτο βήμα του αστροναύτη Νιλ Άρμστρονγκ στην Σελήνη: «Είναι ένα μικρό βήμα για τον άνθρωπο» είπε, «αλλά ένα γιγάντιο άλμα για την ανθρωπότητα». Με τα όσα ζούμε τους τελευταίους μήνες, αποδείχθηκε, ωστόσο, ότι το γιγάντιο αυτό άλμα ήταν μετέωρο, διότι, ενώ πράγματι κάθε τεχνολογικό επίτευγμα διατρανώνει την εκπληκτική πρόοδο και την τόλμη του ανθρώπου, αφήνει  πίσω του μια ανθρωπότητα με αβέβαιες προοπτικές. Μια ανθρωπότητα που είναι πάντοτε δέσμια των πυρηνικών εξοπλισμών και των πολέμων και στην οποία κυριαρχούν η οικονομική βαρβαρότητα και οι ανισότητες, ενώ εκατομμύρια απόκληροι αναζητούν την τύχη τους σε ξένες πατρίδες. Το ίδιο άλλωστε το περιβάλλον του πλανήτη απειλείται από την ανθρώπινη αλαζονεία και τους ανάξιους ηγέτες.

Μια καινούργια, λοιπόν, εποποιία έχει αρχίσει  και στις πρώτες γραμμές βρίσκονται οι ερευνητές και οι γιατροί, το νοσηλευτικό προσωπικό, οι άγνωστοι ήρωες. Οι διαστάσεις της εποποιίας θα φανούν στο μέλλον, ένα όμως είναι βέβαιο: ότι η ανθρωπότητα, που θα αναδυθεί από την μεγάλη αυτή περιπέτεια, όπως αυτή της πανδημίας, οφείλει να έχει σοφία αλλά και οραματισμό, τόλμη αλλά και νέες συντεταγμένες στην πορεία της. Ήδη η τραγωδία που ζούμε ανέδειξε ίχνη αυτών των δρόμων, που έχουν, όμως, παλαιά ονόματα και σημασία. Είναι η αλληλεγγύη και η προστασία των αδύναμων, οι αξίες της επιστήμης και της σωστής Παιδείας.  Είναι, τέλος, μια Πολιτεία με ισχυρούς δημοκρατικούς θεσμούς και σεβασμό στον πολίτη. Μόνον έτσι θα ολοκληρωθεί το άλμα, που υπονόησε ο πρώτος εκείνος άνθρωπος, που πάτησε το πόδι του στη Σελήνη.

(κείμενο διασκευασμένο για τις ανάγκες του κριτηρίου)

ΛΕΞΙΛΟΓΙΟ

*εποποιία: (<έπος+ποιῶ), χαρακτηρισμός ορισμένου συνόλου αξιοθαύμαστων γεγονότων, ιδίως πολεμικών επιχειρήσεων, στη διάρκεια των οποίων πραγματοποιήθηκαν ηρωικές πράξεις, η αφήγηση επικών κατορθωμάτων, η επιτέλεση επικών κατορθωμάτων 

ΚΕΙΜΕΝΟ ΙΙ

Τεχνολογία, Ελευθερία, Δημοκρατία.

Άραγε ο άνθρωπος θα εξακολουθεί να είναι όπως τον γνωρίζουμε από την ιστορία του; Θα μπορεί να ζει το παρόν όπως το ζούσε, θα μπορεί να ανατρέχει στο παρελθόν για να δει την πορεία του, θα οραματίζεται το μέλλον όπως έκανε πάντοτε; Κι ακόμη, θα είναι, στο μέτρο που ως τα τώρα ήταν, ελεύθερος να κάνει τις επιλογές του, να αμαρτάνει, αλλά και να μετανοεί; Θα έχει μάτια να δει την ομορφιά και να την απολαμβάνει; Κι ακόμη, θα μπορεί να είναι κύριος των διανοημάτων και να τα υλοποιεί όπως αυτός θέλει; Τέτοια ερωτήματα ορθώνονται μέσα μας, ερωτήματα που δεν είχαν τη θέση τους στο παρελθόν, τουλάχιστον με τέτοια οξύτητα.

Η τεχνολογία, ακόμη και τώρα, αφήνει ένα περιθώριο ελευθερίας. Ο άνθρωπος, παρ’ όλες τις αλλοιώσεις και διαστρεβλώσεις, μπορεί ως ένα βαθμό, να είναι μια αυτόνομη προσωπικότητα∙ να έχει κάποια επικοινωνία, όπως αυτός καθορίζει, με τους συνανθρώπους του, να έχει κάποιους δεσμούς με τη φύση και με την ιστορία, να διψά για την αιωνιότητα, να έχει έφεση για ατομική δημιουργία. Φυσικά, η Τεχνική απελευθερώνει την ανθρωπότητα από ένα ολόκληρο σύνολο παλιών περιορισμών. Είναι προφανές, παραδείγματος χάρη, ότι απελευθερώνει τον άνθρωπο από τα όρια που του έχουν επιβάλει ο χρόνος και ο χώρος· ότι ο άνθρωπος έχει, χάρη σ’ αυτήν, απελευθερωθεί (ή τουλάχιστον τείνει να απελευθερωθεί) από την πείνα, το υπερβολικό κρύο και την ζέστη, από τους ρυθμούς των εποχών και από το σκοτάδι της νύκτας· ότι η ανθρώπινη φυλή έχει απελευθερωθεί από ορισμένους κοινωνικούς περιορισμούς μέσω της συναλλαγής της με το σύμπαν και από τους διανοητικούς της περιορισμούς μέσω της συσσώρευσης των πληροφοριών. Αλλά σημαίνει αυτό ότι ο άνθρωπος είναι πραγματικά ελεύθερος;

Αυτό το περιθώριο ελευθερίας όσο πάει στενεύει. Η τεχνολογία προχωρεί ραγδαία. Είναι αδύνατον και ιστορικά ατεκμηρίωτο να ανακοπεί αυτή η εξέλιξη. Ήδη βρισκόμαστε στο στάδιο της υψηλής τεχνολογίας. Πού θα οδηγηθούμε είναι αβέβαιο και ίσως ασύλληπτο. Ποιες συνέπειες θα έχει αυτή η εξέλιξη για την ανθρώπινη υπόσταση και ουσία μπορεί να εικάσουμε, χωρίς, όμως, με βεβαιότητα να προβλέψουμε. Οι προβλέψεις του Όργουελ φαίνονται σχεδόν αθώες με αυτά που συμβαίνουν σήμερα και με όσα, με μαθηματική ακρίβεια, θα ακολουθήσουν. Ήδη η παγκοσμιοποίηση ξεγράφει ιδιαιτερότητες, ισοπεδώνει πολιτισμούς και τείνει να μεταβάλει τους ανθρώπους από αυτόνομες προσωπικότητες και να τους μεταποιήσει σε αριθμητικές μονάδες του παγκόσμιου συνόλου. Η από αιώνες συσσωρευμένη γνώση και εμπειρία των ανθρώπων κωδικοποιούνται και προσφέρονται σαν έτοιμα πακέτα συσκευασμένων προϊόντων. Η χαρά της δημιουργίας μετατρέπεται σε μηχανικό και περίτεχνο παιγνίδι αποκωδικοποίησης κωδίκων. Οι ανθρώπινες σχέσεις άρχισαν να προσαρμόζονται σ’ ένα παγκόσμιο τρόπο συμπεριφοράς. Τα πάντα τυποποιούνται ραγδαία και όχι στο απώτερο μέλλον θα μεταβάλουν τους ανθρώπους σε ομοιόμορφα κλωνοποιημένα όντα, αφού ευδοκιμήσει και μια άλλη, υπολανθάνουσα κλωνοποίηση, η οποία θα πολλαπλασιάζει ανθρώπους με τα ίδια αισθήματα, με τον ίδιο τρόπο σκέψης, με την ίδια συμπεριφορά. Η υψηλή τεχνολογία εξελίσσεται σε απόλυτο κυρίαρχο στην πολιτική και πολιτισμική παγκόσμια σκακιέρα. Ο άνθρωπος δεν μπορεί να υπερβεί το μέτρον, να καταστεί «υβριστής» με την αρχαία σημασία της λέξης.

Ο τεχνικός κόσμος είναι ο κόσμος των υλικών πραγμάτων, αποτελείται από υλικά πράγματα και έχει σχέση μ’ αυτά. Αλλά η Τεχνική εγγυάται στον άνθρωπο μόνο την υλική ευτυχία που μπορούν να του εξασφαλίσουν τα υλικά αντικείμενα. Η τεχνική κοινωνία δεν είναι μια αληθινά ανθρωπιστική κοινωνία, αφού βάζει σε πρώτη μοίρα τα υλικά πράγματα κι όχι τον άνθρωπο. Μπορεί μόνο να δράσει πάνω στον άνθρωπο, μειώνοντάς τον και βάζοντάς τον στο δρόμο του ποσοτικού. Αντίθετα, η ανθρώπινη τελειότητα ανήκει στο χώρο του ποιοτικού και στρέφεται προς ό,τι δεν είναι μετρήσιμο. Στην εποχή μας, η τεχνική ανάπτυξη μονοπωλεί όλες τις ανθρώπινες δυνάμεις, τα πάθη, τις διάνοιες και τις αρετές με τέτοιο τρόπο, που είναι πρακτικά αδύνατο να αναζητήσουμε και να βρούμε κάπου οποιαδήποτε καθαρά ανθρώπινη τελειότητα.

Η Τεχνική δεν μπορεί ποτέ να γεννήσει την ελευθερία. Άλλοι περιορισμοί, εξίσου καταπιεστικοί και αυστηροί με τους παραδοσιακούς, έχουν επιβληθεί μέσω της Τεχνικής στο ανθρώπινο ον της σημερινής τεχνολογικής κοινωνίας. Νέα όρια και τεχνικές πιέσεις έχουν πάρει τη θέση των παλιών, φυσικών περιορισμών, και σίγουρα δεν μπορούμε να αποδείξουμε ότι ο άνθρωπος έχει κερδίσει πολλά. Όσο περισσότερο αυξάνονται στην κοινωνία οι τεχνικές δράσεις, τόσο περισσότερο μειώνεται η ανθρώπινη πρωτοβουλία και αυτονομία. Όσο περισσότερο είναι αναγκασμένο το ανθρώπινο ον να ζει σ’ έναν κόσμο διαρκώς αυξανόμενων απαιτήσεων, τόσο περισσότερο χάνει κάθε δυνατότητα ελεύθερης επιλογής και ατομικότητας στη δράση.

Η Τεχνική είναι δύναμη που έχει ως αντικείμενο της μόνο τη δύναμη, με την ευρύτερη σημασία της λέξης. Η δυνατότητα δράσης γίνεται απεριόριστη και απόλυτη. Για παράδειγμα, έχουμε για πρώτη φορά τη δυνατότητα να εξαλείψουμε όλη τη ζωή πάνω στη γη, επειδή διαθέτουμε τα μέσα που μπορούν να πετύχουν κάτι τέτοιο. Σ’ όλους τους τομείς δράσης έχουμε να κάνουμε με τέτοιες απόλυτες δυνατότητες. Έτσι, π.χ., οι κυβερνητικές τεχνικές, που αναμειγνύουν οργανωτικές, ψυχολογικές και αστυνομικές τεχνικές, τείνουν να δώσουν στις κυβερνήσεις απόλυτη δύναμη. Κι εδώ θα πρέπει να επισημανθεί ένας μεγάλος νόμος, βασικός για την κατανόηση του κόσμου στον οποίο ζούμε: όταν η δύναμη γίνεται απόλυτη, οι αξίες χάνονται. Η δύναμη, όσο μεγαλώνει καταργεί τα σύνορα ανάμεσα στο δίκαιο και στο άδικο.

H τεχνολογία από μόνη της δεν είναι ούτε δημοκρατική, ούτε ολοκληρωτική. Είναι ουδέτερη. Οι άνθρωποι μπορούν να την χρησιμοποιήσουν, για να αναπτύξουν την δημοκρατία ή να εκθρέψουν τον ολοκληρωτισμό. Όμως, οι σημερινοί στόχοι και των ατόμων και των κοινωνιών έχουν συρρικνωθεί αφάνταστα και περιορίσθηκαν σε δύο μονάχα αλληλοεξαρτώμενους στόχους :   την απόκτηση δύναμης και πλούτου. Αν εξακολουθούμε να έχουμε αυτούς μονάχα τους στόχους, θα οδηγηθούμε σε αδιέξοδα και δυσοίωνο θα είναι το μέλλον της ανθρωπότητας. Αν ο άνθρωπος δεν αλλάξει «φιλοσοφία» ζωής, η τεχνολογία θα προχωρεί και τα επιτεύγματά της, πολύ πιο εντυπωσιακά, θα στραγγαλίσουν τελειωτικά την ελευθερία του ανθρώπου, που είναι η ουσία της ύπαρξής του.

Η νοσταλγία παλαιών μορφών ζωής δεν έχει επιβιωτική αξία στον σύγχρονο κόσμο και δεν είναι παρά μια πτήση στη χώρα των ονείρων. Καθήκον μας είναι να βρούμε τη θέση μας στην τωρινή κατάσταση μας και σε καμιά άλλη. Η υψηλή τεχνολογία από κατάρα μπορεί να αποτελέσει τη λυδία λίθο για ένα καλύτερο μέλλον.

(Απόσπασμα – Διασκευή: Χρησιμοποιήθηκε το κείμενο του Κυριάκου Πλησή, Τα έργα των ανθρώπων, Ευθύνη, Αναλόγιο κη΄, 2009,σσ. 66-69 και του Ζακ Ελούλ, Η φωτιά του Προμηθέα, εκδ. Νησίδες)[Αναδημοσίευση από20/4/2020, στο schooltime.gr]

 

ΚΕΙΜΕΝΟ ΙΙΙ

ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΟ ΣΗΜΕΙΩΜΑ:  Ο Τζωρτζ Όργουελ έγραψε το μυθιστόρημα αυτό στη δεκαετία του 1940 απογοητευμένος τόσο από την εξέλιξη της αστικής δημοκρατίας, όσο και από τα φαινόμενα ολοκληρωτισμού του σταλινικού καθεστώτος στη Σοβιετική Ένωση, στην επανάσταση της οποίας είχε πιστέψει. Πρόκειται για ένα έργο πολιτικής και επιστημονικής φαντασίας, που περιγράφει με ζοφερά χρώματα τις προοπτικές για την ελευθερία του ανθρώπου. Ο Όργουελ πέθανε ένα χρόνο μετά την κυκλοφορία του «1984» σε ηλικία μόλις 47 ετών.

«1984»

 Ήταν μια λαμπρή κρύα μέρα του Απρίλη και τα ρολόγια έδειχναν μία η ώρα το μεσημέρι. Ο Ουίνστον Σμιθ, με το πηγούνι χωμένο στο στήθος του προσπαθώντας ν’ αποφύγει τον απαίσιο άνεμο, γλίστρησε μέσ’ από τις γυάλινες πόρτες του Μεγάρου της Νίκης, κουβαλώντας μαζί του κι ένα στρόβιλο σκόνης ανακατεμένης με άμμο.

Ο διάδρομος ανάδινε μια ανάμικτη μυρωδιά από βρασμένο λάχανο και παλιά κουρελιασμένα χαλιά. Στην άκρη του διαδρόμου ήταν καρφωμένη στον τοίχο μια πελώρια χρωματιστή αφίσα. Έδειχνε ένα γιγάντιο πρόσωπο πλάτους περισσότερο από ένα μέτρο: ήταν το πρόσωπο ενός ανθρώπου γύρω στα σαράντα πέντε, μ’ ένα παχύ μαύρο μουστάκι και τραχιά όμορφα χαρακτηριστικά. […] Σε κάθε πάτωμα απέναντι από το ασανσέρ, υπήρχε η ίδια αφίσα με το γιγάντιο πρόσωπο που σε παρατηρούσε από τον τοίχο. Ήταν μια απ’ αυτές τις φωτογραφίες που είναι έτσι φτιαγμένες, ώστε τα μάτια να δίνουν την εντύπωση πως σε παρακολουθούν, όπου κι αν βρίσκεσαι. Ο ΜΕΓΑΛΟΣ ΑΔΕΡΦΟΣ ΣΕ ΒΛΕΠΕΙ, έγραφε η λεζάντα από κάτω.

Μέσα στο διαμέρισμα, μια γλυκιά φωνή διάβαζε δυνατά ένα κατάλογο στοιχείων που αφορούσαν την παραγωγή χυτοσιδήρου. Η φωνή ερχόταν από μια μακρόστενη μετάλλινη πλάκα σαν θαμπό καθρέφτη που αποτελούσε μέρος της επιφάνειας του δεξιού τοίχου. Ο Ουίνστον γύρισε ένα διακόπτη και η φωνή εξασθένησε κάπως, αν και οι λέξεις διακρίνονταν ακόμα. Η συσκευή αυτή (τηλεοθόνη την έλεγαν) μπορούσε μεν να σκοτεινιάσει, αλλά δεν υπήρχε τρόπος να την κλείσει κανείς εντελώς. Προχώρησε προς το παράθυρο. […] Το πρόσωπο με το μεγάλο μουστάκι δέσποζε σε κάθε καίριο σημείο των δρόμων. Υπήρχε μια τέτοια αφίσα στην πρόσοψη του απέναντι σπιτιού. Ο ΜΕΓΑΛΟΣ ΑΔΕΡΦΟΣ ΣΕ ΒΛΕΠΕΙ, έγραφε η λεζάντα, ενώ τα σκοτεινά μάτια κοίταζαν βαθιά, διαπεραστικά μέσα στα μάτια του Ουίνστον. Σε μακρινή απόσταση ένα ελικόπτερο έκανε βουτιές ανάμεσα στις στέγες, αιωρείτο στον αέρα σαν μύγα, κι ορμούσε ξανά προς τα εμπρός με μια καμπυλωτή κίνηση. Ήταν η Αστυνομική περίπολος που κατασκόπευε μέσα στα παράθυρα του κόσμου. Οπωσδήποτε, οι περιπολίες δεν είχαν σημασία. Μόνο η Αστυνομία της Σκέψης είχε σημασία.

Η τηλεοθόνη ήταν ταυτόχρονα πομπός και δέκτης. Μπορούσε να συλλάβει κάθε θόρυβο που προερχόταν από τον Ουίνστον, και που ήταν πάνω από το επίπεδο ψιθύρου. Επιπλέον, όσο βρισκόταν μέσα στο οπτικό πεδίο της μετάλλινης πλάκας, οι κινήσεις του μπορούσαν να παρακολουθούνται όπως και ν’ ακούγονται. Βεβαίως, δεν υπήρχε τρόπος να ξέρει κανείς ποια ακριβώς στιγμή παρακολουθούσαν. Το πόσο συχνά ή με ποιο σύστημα συνδεόταν η Αστυνομία της Σκέψης με την κάθε συσκευή, μόνο να το μαντέψει μπορούσε κανείς. Θα μπορούσε ακόμα να διανοηθεί κανείς ότι παρακολουθούσαν τους πάντες συνεχώς. Οπωσδήποτε πάντως μπορούσαν να συνδεθούν με τη συσκευή σου όποτε ήθελαν. Έπρεπε να ζεις –συνήθισες να ζεις- με την προϋπόθεση ότι κάθε ήχος που έβγαζες ακουγόταν, και ότι κάθε σου κίνηση παρακολουθείτο, εκτός αν ήταν σκοτάδι.

Ο Ουίνστον εξακολουθούσε να έχει την πλάτη του γυρισμένη στην τηλεοθόνη. Ήταν πιο ασφαλές· παρ’ όλο, που, όπως ήξερε πολύ καλά, ακόμα και μια πλάτη μπορεί να είναι αποκαλυπτική. Ένα χιλιόμετρο μακριά το Υπουργείο Αλήθειας, όπου εργαζόταν, υψωνόταν τεράστιο και άσπρο πάνω από το γυμνό τοπίο. […] Το Υπουργείο Αλήθειας –ΥΠΑΛ, στη Νέα Ομιλία2– είχε χτυπητή διαφορά από κάθε τι που το περιστοίχιζε. Ήταν μια πελώρια πυραμιδοειδής οικοδομή από άσπρο αστραφτερό μπετόν, που από πάτωμα σε πάτωμα υψωνόταν τριακόσια μέτρα στον αέρα. Από τη θέση που στεκόταν ο Ουίνστον, μόλις μπορούσε να διαβάσει στην άσπρη πρόσοψη του κτιρίου τα κομψά γράμματα που σχημάτιζαν τα τρία συνθήματα του Κόμματος:

Ο ΠΟΛΕΜΟΣ ΕΙΝΑΙ ΕΙΡΗΝΗ
Η ΕΛΕΥΘΕΡΙΑ ΕΙΝΑΙ ΣΚΛΑΒΙΑ
Η ΑΓΝΟΙΑ ΕΙΝΑΙ ΔΥΝΑΜΗ

Το Υπουργείο Αλήθειας, είχε –όπως λεγόταν– τρεις χιλιάδες δωμάτια πάνω από την επιφάνεια του εδάφους, και αντίστοιχες υπόγειες διακλαδώσεις. Σκορπισμένα μέσα στο Λονδίνο βρίσκονταν τρία ακόμα κτίρια με παρόμοια εμφάνιση και όγκο. Με τον όγκο τους δέσποζαν τόσο πολύ σ’ όλη την αρχιτεκτονική της πόλης που αν βρισκόσουν στη στέγη του Μεγάρου της Νίκης μπορούσες να τα δεις και τα τέσσερα ταυτόχρονα. Στέγαζαν τα τέσσερα Υπουργεία στα οποία είχε διαιρεθεί ολόκληρος ο Κυβερνητικός μηχανισμός. Το Υπουργείο Αλήθειας, που ασχολείτο με τα νέα, την ψυχαγωγία, την εκπαίδευση και τις καλές τέχνες. Το Υπουργείο Ειρήνης, που ασχολείτο με τον πόλεμο. Το Υπουργείο Αγάπης, που αγρυπνούσε για την τήρηση της τάξης. Και το Υπουργείο της Αφθονίας, που ήταν υπεύθυνο για τα οικονομικά θέματα. Τα ονόματά τους στην Νέα Ομιλία* ήταν: ΥΠΑΛ, ΥΠΕΙΡ, ΥΠΑΓ, και ΥΠΑΦ. […]

Ο Ουίνστον γύρισε απότομα. Έντυσε τα χαρακτηριστικά του μ’ εκείνη την έκφραση της ήσυχης αισιοδοξίας που έπρεπε να έχει, όταν ατένιζε την τηλεοθόνη. Διέσχισε το δωμάτιο για να πάει στη μικροσκοπική κουζίνα. […] Ξαναγύρισε στο λίγινγκ ρουμ, και κάθισε σ’ ένα μικρό τραπέζι που βρισκόταν στ’ αριστερά της τηλεοθόνης. Έβγαλε από το συρτάρι του τραπεζιού ένα κοντυλοφόρο, ένα μελανοδοχείο, κι ένα χοντρό άγραφο τετράδιο, με σκληρό εξώφυλλο και κόκκινη ράχη. Για κάποιο άγνωστο λόγο, η τηλεοθόνη στο λίβιγνκ ρουμ ήταν τοποθετημένη ασυνήθιστα. Αντί να τοποθετηθεί, όπως θα ήταν φυσικό, στον ακρινό τοίχο, απ’ όπου θα μπορούσε να επιθεωρεί όλο το δωμάτιο, βρισκόταν στο μακρύτερο τοίχο, απέναντι απ’ το παράθυρο. Στη μια πλευρά του υπήρχε μια μικρή εσοχή στην οποία καθόταν τώρα ο Ουίνστον, και που, όταν χτιζόταν το διαμέρισμα, φαίνεται ότι προοριζόταν για ράφια βιβλιοθήκης. Με το να κάθεται σ’ αυτή την εσοχή, και προς τα πίσω, ο Ουίνστον κατάφερνε να βρίσκεται έξω από το οπτικό πεδίο της τηλεοθόνης. Μπορούσαν, βέβαια, να τον ακούν αλλά, όσο βρισκόταν σ’ αυτή τη θέση, δεν μπορούσαν να τον δουν. Αυτή η ασυνήθιστη διαρρύθμιση του δωματίου απ’ τη μια, και τούτο το τετράδιο που μόλις έβγαλε από το συρτάρι απ’ την άλλη, του είχαν δώσει την ιδέα να κάνει αυτό που τώρα ετοιμαζόταν να κάνει.

Ήταν ένα παράξενο όμορφο τετράδιο. Τα φύλλα του ήταν από ένα λείο κρεμ χαρτί, κιτρινισμένο από το χρόνο, ένα είδος που δεν κατασκευαζόταν πια εδώ και σαράντα χρόνια το λιγότερο. Ο Ουίνστον μπορούσε πάντως να υποθέσει ότι το τετράδιο ήταν πιο παλιό. Το είχε δει πεταμένο στην βιτρίνα ενός πανάθλιου μικρού παλαιοπωλείου και κυριεύτηκε αμέσως από την ακατανίκητη επιθυμία να το αποκτήσει. Τα μέλη του Κόμματος υποτίθεται ότι δεν έπρεπε να πηγαίνουν σε συνηθισμένα μαγαζιά («να συναλλάσσονται με την ελεύθερη αγορά», έλεγαν), αλλά είχε ρίξει μια γρήγορη ματιά πάνω-κάτω στο δρόμο, μετά γλίστρησε στο μαγαζί, και αγόρασε το τετράδιο για δυόμισι δολάρια. Εκείνη τη στιγμή δεν είχε συνειδητοποιήσει ότι το ήθελε για κάποιο συγκεκριμένο σκοπό. Το μετέφερε σπίτι του μέσα στο χαρτοφύλακά του, έχοντας ένα αίσθημα ενοχής. Ακόμη και άγραφο τον εξέθετε σε κίνδυνο.

Αυτό που επρόκειτο να κάνει, ήταν ν’ αρχίσει να κρατάει ημερολόγιο. Αν τον ανακάλυπταν, ήταν σίγουρο πως θα τον τιμωρούσαν με θάνατο ή τουλάχιστον με είκοσι πέντε χρόνια καταναγκαστικά έργα. Ο Ουίνστον έβαλε μια πένα στον κοντυλοφόρο και την καθάρισε. Η πένα ήταν αρχαϊκό εργαλείο που σπάνια το χρησιμοποιούσαν ακόμα και για υπογραφές· την είχε προμηθευτεί κρυφά, και με δυσκολία, απλώς και μόνο επειδή είχε το αίσθημα ότι αυτό το όμορφο χαρτί άξιζε να γραφτεί με μια αληθινή πένα αντί να γρατζουνιστεί από ένα στυλό. Πραγματικά, δεν ήταν συνηθισμένος να γράφει με το χέρι. Εκτός από πολύ σύντομες σημειώσεις, συνήθιζε να υπαγορεύει τα πάντα στο φωνογράφο, πράγμα που αποκλειόταν φυσικά σε τούτη την περίπτωση. Βούτηξε την πένα και το μελάνι και δίστασε για ένα δευτερόλεπτο. Μια τρεμούλα συντάραξε τα σωθικά του. Το παν ήταν ν’ αρχίσει να γράφει στο χαρτί.

[…]Είτε συνέχιζε είτε σταματούσε να γράφει το ημερολόγιο δεν είχε σημασία. Η Αστυνομία Σκέψης θα τον έπιανε έτσι κι αλλιώς. Είχε διαπράξει – θα το είχε διαπράξει ακόμα κι αν δεν είχε πιάσει την πένα στα χέρια του – το βασικό έγκλημα που περιείχε όλα τ’ άλλα μέσα του: Έγκλημα της Σκέψης το έλεγαν. Το Έγκλημα της Σκέψης δεν ήταν κάτι που μπορούσε να κρύψει κανείς για πάντα. Μπορούσες να ξεγελάσεις με επιτυχία για λίγο ακόμα και για χρόνια, αλλά αργά ή γρήγορα, θα σ’ έπιαναν […]

Τζωρτζ Όργουελ
«1984»
Μετάφραση: Ν. Μπάρτης

*Η Νέα Ομιλία είναι η επίσημη γλώσσα της Ωκεανίας, της φανταστικής χώρας του μυθιστορήματος.

 

ΘΕΜΑΤΑ

 

ΘΕΜΑ Α

Ποιες είναι οι αρνητικές συνέπειες της τεχνικής προόδου στον άνθρωπο που αναφέρονται στο Κείμενο IΙ; Να τις μεταφέρετε περιληπτικά σε 70-80λ.

(μονάδες 15)

 

ΘΕΜΑ Β

Β 1. Ποιες από τις παρακάτω προτάσεις αποδίδουν ορθά απόψεις του συγγραφέα του κειμένου ΙΙ; Να επιβεβαιώσετε ή να διαψεύσετε τους ακόλουθους ισχυρισμούς  σημειώνοντας το χαρακτηρισμό ΣΩΣΤΟ/ΛΑΘΟΣ. Να τεκμηριώσετε την απάντησή σας παραθέτοντας ένα απόσπασμα από το κείμενο ΙI για κάθε σας απάντηση.

  1. Η τεχνολογία, ακόμη και τώρα, αφήνει ένα περιθώριο ελευθερίας.
  2. Η ανθρώπινη τελειότητα ανήκει στο χώρο του ποιοτικού.
  3. Η δύναμη καταργεί τις διαφορές ανάμεσα στο καλό και στο κακό, ανάμεσα στο δίκαιο και στο άδικο.
  4. Η Τεχνική απελευθερώνει την ανθρωπότητα από ένα ολόκληρο σύνολο παλιών περιορισμών εγκλωβίζοντας τον άνθρωπο σε νέου είδους ανελευθερία.
  5. Η νοσταλγία παλαιών μορφών ζωής μπορεί να επαναφέρει τον άνθρωπο στον ιδανικό τρόπο ζωής.

(μονάδες 10)

 

Β2.   Στο κείμενο IΙ, στη 2η § , αφού λάβετε υπόψη σας τα χαρακτηριστικά του κειμενικού είδους της επιχειρηματολογίας (τρόπους πειθούς και γλωσσικές επιλογές), να προσπαθήσετε να αιτιολογήσετε 2  γλωσσικές επιλογές του συγγραφέα σε σχέση με τον επικοινωνιακό του στόχο.

Να εντοπίσετε 2 χαρακτηριστικά του κειμενικού είδους της περιγραφής  στο κείμενο I, αφού λάβετε υπόψη σας τα χαρακτηριστικά του κειμενικού είδους της περιγραφής (δομική διαδικασία της περιγραφής,  οργάνωση  στον άξονα του χώρου, ρήματα δράσης κλπ. )

(μονάδες 10)

 

β. Πώς κατά τη γνώμη σας λειτουργεί το σημείο στίξης που κυριαρχεί στην 1η παράγραφο  του Κειμένου II ως προς την οργάνωση του κειμένου και ως προς την αντίδραση του αναγνώστη; Να τεκμηριώσετε την απάντησή σας, λαμβάνοντας υπόψη σας και τη θέση της παραγράφου στο κείμενο.

(μονάδες 5)

ΣΥΝΟΛΟ: (μονάδες 15)

 

(ή εναλλακτικά)

Β2. Να εξηγήσετε τι εξυπηρετούν α) η παρομοίωση «…Η από αιώνες συσσωρευμένη γνώση και εμπειρία των ανθρώπων κωδικοποιούνται και προσφέρονται σαν έτοιμα πακέτα συσκευασμένων προϊόντων.» του Κειμένου II ,  β) η επανάληψη/ αναδίπλωση της ιδέας της ανελευθερίας που επιφέρει η τεχνολογία, στην 5η παράγραφο του κειμένου ΙI : «Η Τεχνική δεν μπορεί ποτέ να γεννήσει την ελευθερία…τόσο περισσότερο μειώνεται η ανθρώπινη πρωτοβουλία και αυτονομία….τόσο περισσότερο χάνει κάθε δυνατότητα ελεύθερης επιλογής και ατομικότητας στη δράση. …» και γ) η μεταφορά «το γιγάντιο αυτό άλμα ήταν μετέωρο» του κειμένου Ι.

 

Β3. Ο τίτλος του Κειμένου Ι αποδίδει, κατά τη γνώμη σας, επιτυχώς το περιεχόμενό του;

Να αξιολογήσετε:

α. τη σχέση του τίτλου αυτού με το θέμα του κειμένου και τη θέση του συγγραφέα. Να τεκμηριώσετε τη θέση σας παραθέτοντας και στοιχεία της μορφής του.

β. την επικοινωνιακή αποτελεσματικότητα του τίτλου.

(μονάδες 15)

 

(ή εναλλακτικά)

Β3. Μεταξύ των κειμένων Ι και ΙΙ υπάρχει ένα σημείο σύγκλισης των απόψεων που εκφράζουν οι συγγραφείς τους. Να  το εντοπίσετε και να το εξηγήσετε σε 60-80 λέξεις.

 

(ή εναλλακτικά)

Β3. «Η τεχνολογία προχωρεί ραγδαία. Είναι αδύνατον και ιστορικά ατεκμηρίωτο να ανακοπεί αυτή η εξέλιξη. Ποιες συνέπειες θα έχει αυτή η εξέλιξη για την ανθρώπινη υπόσταση και ουσία μπορεί να εικάσουμε. Ήδη η παγκοσμιοποίηση τείνει να μεταποιήσει τους ανθρώπους σε αριθμητικές μονάδες του παγκόσμιου συνόλου. Η από αιώνες συσσωρευμένη γνώση και εμπειρία των ανθρώπων κωδικοποιούνται και προσφέρονται σαν έτοιμα πακέτα συσκευασμένων προϊόντων. Τα πάντα τυποποιούνται ραγδαία και όχι στο απώτερο μέλλον θα μεταβάλουν τους ανθρώπους σε ομοιόμορφα κλωνοποιημένα όντα, αφού ευδοκιμήσει και μια άλλη, υπολανθάνουσα κλωνοποίηση, η οποία θα πολλαπλασιάζει ανθρώπους με τα ίδια αισθήματα, με τον ίδιο τρόπο σκέψης, με την ίδια συμπεριφορά. Ο άνθρωπος δεν μπορεί να υπερβεί το μέτρον, να καταστεί «υβριστής» με την αρχαία σημασία της λέξης».

Να ξαναγράψετε το συγκεκριμένο απόσπασμα του κειμένου ΙΙ, αντικαθιστώντας τις υπογραμμισμένες λέξεις / φράσεις με άλλες, που να καθιστούν το ύφος περισσότερο οικείο.

 

(ή εναλλακτικά)

Β3.Πόσο βέβαιος δείχνει ο συγγραφέας για όσα υποστηρίζει στη 2η και 3η παράγραφο του κειμένου ΙΙ; Να απαντήσετε σε 80 λέξεις παραθέτοντας τεκμηριωμένα 2 στοιχεία για την κάθε παράγραφο.

ΘΕΜΑ Γ

Να διατυπώσετε το ερμηνευτικό σας σχόλιο για το  Κείμενο ΙΙΙ, παρουσιάζοντας το κύριο, κατά τη γνώμη σας, θέμα του. Να εξηγήσετε την απόφαση του ήρωα μέσα στο κλίμα αυτό ν’ αρχίσει να κρατά ημερολόγιο. Να τεκμηριώσετε την απάντησή σας στηριζόμενοι σε 3 εκφραστικά μέσα και 2 αφηγηματικές τεχνικές που χρησιμοποιούνται στο Κείμενο ΙΙΙ. Η απάντησή σας να μην υπερβαίνει τις 200 λέξεις.

(μονάδες 15)

ΘΕΜΑ Δ

Πρόκειται να συμμετάσχετε με ομιλία σε συζήτηση που γίνεται στο πνευματικό κέντρο του Δήμου σας για την τεχνολογία και τις εφαρμογές της. Έχοντας διαβάσει το κείμενο ΙΙΙ, στο οποίο στην οργουελιανή εκδοχή του μέλλοντος η τεχνολογία ισοπεδώνει  κάθε ανθρώπινη αξιοπρέπεια στο πλαίσιο μιας ασφάλειας που απορρέει αποκλειστικά από τον ανεξάντλητο έλεγχο των πολιτών, από τη διαρκή κι απάνθρωπη παρακολούθηση, και που δεν επιβάλλεται δια της βίας, αλλά είναι αποδεκτή, αφού η κρατική προπαγάνδα έχει πείσει τους πάντες για την αναγκαιότητά της, με την ιδιότητά σας ως μαθητή/μαθήτριας της Γ΄ Λυκείου, αποφασίζετε στην ομιλία σας να εκθέσετε τις απόψεις σας σχετικά με το ρόλο των νέων τεχνολογιών και την επιρροή τους στην προσωπικότητα και τη ζωή τη δική σας και των συνομηλίκων σας και να επισημάνετε τους τρόπους με τους οποίους ως νέοι θα θωρακιστείτε απέναντι στον κίνδυνο της υποδούλωσης από τα σύγχρονα τεχνικά μέσα. (350 – 400 λέξεις) 

(μονάδες 30)

ΣΗΜΕΙΩΣΗ: Η ΕΚΤΑΣΗ ΤΩΝ ΚΕΙΜΕΝΩΝ ΚΑΙ Η ΠΟΣΟΤΗΤΑ ΤΩΝ ΘΕΜΑΤΩΝ ΕΙΝΑΙ ΜΕΓΑΛΗ, ΓΙΑΤΙ ΤΟ ΚΡΙΤΗΡΙΟ ΠΡΟΣΦΕΡΕΤΑΙ ΓΙΑ ΕΞΑΣΚΗΣΗ ΚΑΙ ΟΧΙ ΩΣ ΠΡΟΣΟΜΟΙΩΣΗ ΤΩΝ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ

Έρη Ναθαναήλ*
Φιλόλογος

Επισήμανση: Προσαρμόστε το εκπαιδευτικό υλικό στα δεδομένα του εκάστοτε μοντέλου εξέτασης – Το εκπαιδευτικό υλικό διατίθεται στο διαδίκτυο αποκλειστικά από το schooltime.gr

Διαβάστε ακόμα:

Νεοελληνική γλώσσα & Λογοτεχνία: Εκπαιδευτικό υλικό για εμπέδωση των αλλαγών στην εξέταση του μαθήματος

Νέα Ελληνικά Γ’ Λυκείου: 14 κριτήρια αξιολόγησης για τη συνεξέταση της Ν. Γλώσσας & Λογοτεχνίας

Χρήσιμο υλικό για τα Νέα Ελληνικά / Νεοελληνική γλώσσα & Λογοτεχνία Λυκείου (50+ προτάσεις)

Πώς εξετάζονται τα Αρχαία Ελληνικά και η Νεοελληνική Γλώσσα-Λογοτεχνία στις Πανελλαδικές Εξετάσεις

Πλήρες εκπαιδευτικό υλικό για τα Νέα Ελληνικά/Νεοελληνική Γλώσσα & Λογοτεχνία – Έκθεση Λυκείου

1. Νέα ελληνικά Α’ Λυκείου, 2. Νέα ελληνικά Β’ Λυκείου, 3. Νέα ελληνικά Γ’ Λυκείου, 4. Υποστηρικτικό υλικό, 5. Σχεδιαγράμματα, 6. Γραμματική-Συντακτικό

Δείτε τις τελευταίες ειδήσεις στο Newsroom schooltime.gr – Βρείτε μας στο Google News

Ακολουθήστε την επίσημη σελίδα μας στο facebook schooltime για να βλέπετε τις σημαντικότερες ειδήσεις στη ροή του schooltime.gr

Ακολουθήστε μας στο facebook