Υλικά αγαθά και ευτυχία, Καταναλωτισμός- Διαφήμιση: Κριτήριο αξιολόγησης, Νεοελληνική γλώσσα & Λογοτεχνία Γ΄ Λυκείου

Της Έρης Ναθαναήλ

KEIMENO 1

Υλικά αγαθά και ευτυχία

Ο Αριστοτέλης θεωρούσε ότι η ευτυχία είναι ο σκοπός (τέλος) της ανθρώπινης ζωής. Ανέφερε χαρακτηριστικά: «Η ευδαιμονία ακρότατον των πρακτών αγαθών, άριστον και ήδιστον, τέλος των ανθρωπίνων εστίν»). Όμως, δύσκολα θα μπορούσαν να συμφωνήσουν οι άνθρωποι για τον τρόπο με τον οποίο θα φτάσουν σ’ αυτήν. Άλλοι την θεωρούν εκπλήρωση του χρέους, άλλοι την εννοούν ως αναχωρητισμό και φυγή από τα εγκόσμια, άλλοι την ταυτίζουν με την απόκτηση δύναμης και εξουσίας κι άλλοι, τέλος, με τον πλούτο και τις αισθησιακές απολαύσεις. Οι διαφορετικές αυτές προσεγγίσεις της ευτυχίας, ως κατάστασης ψυχικής ευφορίας και αγαλλίασης, φανερώνουν και τον υποκειμενικό χαρακτήρα που έχει.

Κάθε εποχή, ανάλογα με την ιδιαιτερότητα που είχε, έδωσε το δικό της ορισμό για την ευτυχία και τα μέσα της. Και η δική μας εποχή δεν αποτελεί, βέβαια, εξαίρεση. Η διαφορά, σε σχέση με τις άλλες, έγκειται στην επικρατέστερη «αξία» της σημερινής εποχής που είναι η ευζωία, η καλοπέραση, ο ευδαιμονισμός με την απόκτηση όσο γίνεται περισσότερων υλικών αγαθών. Αρκεί κάποιος να παρατηρήσει με πόσο πάθος, αλλά και τι κόστος πασχίζει, με θεμιτά και αθέμιτα μέσα, ο σύγχρονος άνθρωπος να αποκτήσει γη, σπίτια, αυτοκίνητα, έπιπλα, συσκευές διάφορες, ρούχα, κοσμήματα και κάθε χρήσιμο πράγμα.

Άραγε, η ευμάρεια οδηγεί στην ευτυχία;

Προορισμός των υλικών αγαθών είναι η ικανοποίηση βιοτικών αναγκών. Πολύ δε περισσότερο, στην εποχή μας διαπιστώνουμε ότι η δυνατότητα για περίθαλψη, για ψυχαγωγία, για μόρφωση, για άνετη ζωή εξαρτάται από τα υλικά αγαθά και την ευχέρεια που αυτά συνεπάγονται, αν αναλογιστούμε ότι ευκολότερα επιδίδεται κάποιος σε πνευματικές ασχολίες, αν είναι απαλλαγμένος από βιοτικές μέριμνες και πολύ περισσότερο, αν έχει οικονομική άνεση για σπουδές, για ταξίδια, για ενασχόληση με την Τέχνη. Γιατί, όσο κι αν η ύλη φαίνεται ασυμβίβαστη με το πνεύμα, τα υλικά αγαθά, με κατάλληλη αξιοποίηση, βοηθούν τον άνθρωπο να αποκτήσει και τα πνευματικά αγαθά.

Επομένως, είναι δύσκολο να απορρίψουμε τα  υλικά αγαθά αβασάνιστα. Μπορεί από μόνα τους να μην κάνουν ευτυχισμένο τον άνθρωπο, τον απαλλάσσουν, ωστόσο, από την ένδεια και την αγωνία της επιβίωσης, του προσφέρουν εξαιρετικές δυνατότητες και, ως προς αυτό τουλάχιστον το σημείο, αποτελούν βασική προϋπόθεση, για να ευημερήσουν και να ευτυχήσουν πρόσωπα και κοινωνίες.

Όμως, είναι πολύ σημαντικός ο τρόπος με τον οποίο ο άνθρωπος τα χρησιμοποιεί αλλά και η θέση που τους δίνει στη ζωή του. Γιατί, αν η διαρκής απόκτηση υλικών αγαθών γίνει μοναδικό μέλημα και αυτοσκοπός, τότε οδηγείται σε μια οικτρά μονοδιάστατη ζωή και παραμελεί την πνευματική και ψυχική του καλλιέργεια. Η γνώση και η Τέχνη δεν τον συγκινούν. Αυτή η αναισθησία δεν του επιτρέπει να χαίρεται και να απολαμβάνει κάθε μορφή πνευματικής και ψυχικής ευχαρίστησης, που μπορεί να τον κάνει να νιώσει ευτυχισμένος, είτε πρόκειται για την ανάγνωση ενός καλού βιβλίου είτε για την παρακολούθηση μιας θεατρικής παράστασης είτε για την ακρόαση μιας συναυλίας. Εξάλλου, η αγωνία της διαχείρισης και ο φόβος ενδεχόμενης απώλειας των αγαθών πλημμυρίζουν την ψυχή του με άγχος γι’ αυτά. Γίνεται δούλος των αντικειμένων τα οποία πίστεψε πως θα του πρόσφεραν την ευτυχία. Αλλοτριώνεται, αφού δεν καθορίζει πια ο ίδιος τα ενδιαφέροντά του, τις επιλογές του, τη διάθεση του ελεύθερου χρόνου του, τη ζωή του γενικότερα, αλλά η ανάγκη να υπηρετεί υλικά αγαθά! Ζει με την ψευδαίσθηση της ευτυχίας, ενώ στην ουσία νιώθει ανασφαλής και ανικανοποίητος.

Αλλά εκείνο που δοκιμάζεται φοβερά από την παθολογική προσκόλληση του ανθρώπου στα πράγματα, από τη φιλοχρηματία είναι οι ανθρώπινες σχέσεις. Οι αρμονικές ανθρώπινες σχέσεις προϋποθέτουν τον αλτρουισμό, την αγάπη, τη δικαιοσύνη και την αλληλεγγύη. Όταν λοιπόν, ο άνθρωπος συμπεριφέρεται, όπως υπαγορεύουν τα συμφέροντά του, και συνάπτει σχέσεις με χρησιμοθηρικά κριτήρια, οι σχέσεις αυτές αλλοιώνονται, επικρατεί η καχυποψία, ο ανελέητος ανταγωνισμός και η αδικία. Και το δυστύχημα είναι πως η διάβρωση αυτή δεν περιορίζεται μόνο στις σχέσεις με τους άλλους ανθρώπους, αλλά εισχωρεί συχνά και στις σχέσεις του με τα οικεία πρόσωπα. Η απεμπόληση αυτή της ψυχικής ανάγκης για ουσιαστικούς συναισθηματικούς δεσμούς οδηγεί σε μια οδυνηρή απομόνωση, σε ένα εσωτερικό κενό. Και επειδή η ευτυχία δε μπορεί να νοηθεί χωρίς εσωτερική πληρότητα, οδηγεί τελικά τον άνθρωπο στη δυστυχία.

Τα υλικά αγαθά είναι αναγκαίος αλλά όχι επαρκής όρος για την ανθρώπινη ευτυχία. Ικανοποιούν αναμφισβήτητα ανάγκες. Και τις ικανοποιούν πληρέστερα, όσο πιο άφθονα είναι. Αλλά η ευτυχία δεν είναι ποσοτική έννοια. Γι’ αυτό πίσω από την αφθονία και την πολυτέλεια των αγαθών, πίσω από την επίφαση ευδαιμονίας που επιδεικνύουν, κρύβεται συχνά η ανία, η θλίψη, το άγχος και η μοναξιά.

Μέσα σε φρενίτιδα «νεωτερισμού» ξεχάσαμε την αξία της ανθρώπινης χειρονομίας κι επικοινωνούμε με δώρα «αποδεικτικά» των καλών μας αισθημάτων και προθέσεων εκεί, που μια γνήσια επαφή έχει πια εκλείψει. Εκείνο, που τελικά αποδεικνύουμε είναι βέβαια ότι είμαστε άνθρωποι «φτιαγμένοι» κι «επιτυχημένοι», επομένως σε θέση να κάνουμε δώρα ανάλογα με τη θέση μας. Άλλο αν γι’ αυτή την «επιτυχία» δεν μας μένει χρόνος να διαβάσουμε ένα βιβλίο, να χαρούμε ένα λουλούδι, να καλλιεργήσουμε μια γλάστρα. Ο σημερινός άνθρωπος και ιδιαίτερα ο αδιάπλαστος άνθρωπος βρίσκεται κάτω από μια ψυχολογική πίεση που προκαλεί το με χίλιους τρόπους κι από χίλια δυο κανάλια προβαλλόμενο όραμα της καταναλωτικής «ευτυχίας». Σε τελευταία ανάλυση ο άνθρωπος μαθαίνει να ψάχνει γύρω του, δεν ψάχνει μέσα του για να βρει το λόγο της ύπαρξής του και το νόημα της ζωής του. […] Χωρίς καλά-καλά να το συνειδητοποιούμε, λειτουργούμε μέσα στο πλαίσιο και με τις προδιαγραφές της «κοινωνίας της αφθονίας» αντί, όπως θα ‘πρεπε, να κηρύσσουμε προς όλες τις κατευθύνσεις ότι η ζωή είναι κάτι απέραντα ουσιαστικότερο, σημαντικότερο κι ωραιότερο από τον καταναλωτικό πυρετό. Δύσκολο βέβαια σε μια κοινωνία, που λειτουργεί σ’ όλη την γραμμή σ’ αυτή τη βάση, να δημιουργηθούν αντισταθμίσματα, όμως αυτό δεν σημαίνει ότι έχουμε δικαίωμα να παραιτηθούμε, ακόμη και κάτω από τις σημερινές, τις τόσο αρνητικές συνθήκες

«Αφθονία» και οι σύγχρονες όψεις της απανθρωποίησης , «Κοινωνιολογικές Προσεγγίσεις» του Βασίλη Φίλια, ΚΕΙΜΕΝΟ ΔΙΑΣΚΕΥΑΣΜΕΝΟ

ΚΕΙΜΕΝΟ 2

Το νόημα της ανταλλαγής δώρων

Σε όλες τις κοινωνίες, εγγράμματες ή μη, ανταλλάσσονταν αγαθά μέσα στα πλαίσια σχέσεων αλληλεπίδρασης. Ο ανθρωπολόγος Mauss αναφέρει ότι σε μη νομισματικές κοινωνίες οι κοινωνικές σχέσεις ήταν άρρηκτα συνδεδεμένες με την ανταλλαγή δώρων. To δώρο αντιμετωπιζόταν ως ένδειξη ευγνωμοσύνης, εκδήλωση εγγυήσεων φιλίας ανάμεσα σε δυο ανθρώπους αλλά και τις οικογένειές τους στα πλαίσια μιας φιλοξενίας με εθιμοτυπική διαδικασία. Απαγκιστρωμένο από τις νομισματικές σχέσεις το δώρο ως χειρονομία δημιουργούσε υποχρεώσεις και στα δυο μέρη, καθώς η αποδοχή του υποδήλωνε την υποχρέωση ανταπόδοσης με μια άλλη χειρονομία εξίσου γενναιόδωρη.

Καθώς η παγκόσμια κοινωνία γίνεται όλο και πιο σύνθετη και πολύπλοκη, αλλάζει και ο συμβολισμός των ανταλλασσόμενων αντικειμένων ως δώρων, φανερώνοντας ότι και οι κοινωνικές σχέσεις έχουν μεταβληθεί επηρεασμένες από πολλές παραμέτρους, όπως είναι η κατοχή (ή και επίδειξη πλούτου), η διάθεση του ελεύθερου χρόνου και εν τέλει ο καταναλωτισμός. Το δώρο και η ανταλλαγή του υπόκεινται πλέον σε ένα νέο σύστημα ανταλλαγών, αυτό της καπιταλιστικής κοινωνίας· γίνεται εκφραστής του καπιταλιστικού μοντέλου οργάνωσης, όπου τα δώρα ενισχύουν τη δυναμική της κατανάλωσης και την εμπορική κίνηση ως αναγκαιότητα.

Στην παγκόσμια κοινωνία, μια κοινωνία υλιστική αλλά ταυτόχρονα και μια κοινωνία κρίσης, η ανταλλαγή δώρων την περίοδο των γιορτών αποκτά νέο νόημα. Η σύγχρονη εποχή, εμποτισμένη στο σύστημα «ανταλλαγής», σε μια αδιάκοπη «δοσοληψία», κινείται στο τρίπτυχο «προσφορά, αποδοχή και ανταπόδοση». Ο Έριχ. Φρομ έχει πει: «Ο άνθρωπος έχει μεταβληθεί σε homo consumens (άνθρωπο καταναλωτή). Είναι άπληστος, παθητικός και προσπαθεί να εξισορροπήσει το εσωτερικό του κενό με μια συνεχή και αυξανόμενη κατανάλωση». Έτσι το δώρο γίνεται πλέον κίνηση όχι μόνο αυθόρμητη και καλοπροαίρετη αλλά και κατά κάποιο τρόπο υποχρεωτική, υποκινούμενη και υπαγορευμένη από μια γενικότερη κοινωνική λογική ανταλλαγής. Φανερώνει, επίσης, την ανάγκη για τον κοινωνικό δεσμό που συνάπτεται ανάμεσα σε όσους συμμετέχουν στις ανταλλαγές δώρων μετατρέποντας την προσφορά δώρων σε μια κοινωνική επιταγή, μια υποχρεωτική και αμοιβαία διαδικασία. Άλλες φορές στοχεύει στο να δημιουργήσει μια σφαίρα αλληλεπίδρασης ανάμεσα σε αυτούς που ανταλλάσσουν δώρα. Για άλλους η ανταλλαγή δώρου είναι φανέρωση και άσκηση ανθρωπιάς, για άλλους έκφραση συναισθημάτων, για άλλους υποχρέωση και για κάποιους έγινε και τρόπος αυτοπροβολής και ενίοτε επιβολής, ένα δηλαδή μέσο κυριαρχίας απέναντι στον δέκτη του δώρου με σκοπό να τον καταστήσει υπόχρεο.

Περαιτέρω θα λέγαμε ότι σε μια εποχή βαθιάς ηθικής κρίσης και έκλυσης των ηθών καθιερώνεται μια νέου είδους «ζυγαριά», μια νέα μονάδα μέτρησης, όπου η φιλία, η αγάπη και η ανθρώπινη σχέση αξιολογούνται με βάση την νομισματική αξία του δώρου· το άυλο, τα αισθήματα, το μη εξαγοράσιμο, υπολογίζονται και αξιολογούνται με βάση το υλικό, την υλική αξία και το εξαγοράσιμο, στρεβλώνοντας μάλιστα την αξία του συμβόλου, ανάγοντάς το σε προτεραιότητα σε σχέση με το συμβολιζόμενο (τη φιλία, την αγάπη). Η ανθρώπινη σχέση αξιολογείται με βάση την υλική αξία του δώρου με την υπολογιστική λογική ότι «ακριβά δώρα ίσον σημαντική(;) σχέση». Στη σύγχρονη εποχή της εμπορευματοποίησης των αγαθών αλλά και των προσωπικών σχέσεων, ξεχάσαμε ίσως να υπολογίζουμε το κίνητρο: το συναίσθημα που βρίσκεται πίσω από την κίνηση της προσφοράς και ανταλλαγής δώρων…

Μέρες γιορτών και δώρων Και η μεγάλη αλήθεια και σοφία βρίσκεται στα παιδικά βλέμματα υπαγορεύοντάς μας να μιμηθούμε τα παιδιά: να προσφέρουμε αφειδώς από καρδιάς, να ευτυχούμε δίνοντας αγάπη με κάθε τρόπο και να ευγνωμονούμε όσους μας προσφέρουν αγάπη.

Έρη Ναθαναήλ, (Δημοσιευμένο στο schooltime.gr: Δεκέμβριος 2016)

 

ΚΕΙΜΕΝΟ 3

Όταν πεθαίνει ένα παιδί 

Αβιταμίνωση

είναι όρος των στατιστικών δελτίων
η πείνα εξωραϊσμένη
αποπροσωποποιημένη
όπως θα τόνιζε και κάποιος διανοητής
λέξη χωρίς εικόνα

ένα παιδί είναι μονάκριβο
ένα παιδί πεθαίνει κάθε δευτερόλεπτο
με την κοιλιά πρησμένη
μάτια που δεν χωράνε πια στις κόγχες τους
σε χώρες που ονομάζονται εξωτικές
πεθαίνει στο κατώφλι του σπιτιού μου

όταν πεθαίνει ένα παιδί
πέφτει βαθύτατο σκοτάδι το ξημέρωμα
βρέχει μεγάλα δάκρυα λαμπερά
πέτρινα γίνονται τα φύλλα και δέντρα

όταν πεθαίνει ένα παιδί
ταράζεται ο ύπνος των αρχαίων νεκρών
κι από τη γη αναδύονται τα πρόσωπά τους
ενώ σαν χάλκινο πουλί
ο άνεμος τοξεύεται στο χώμα

όταν πεθαίνει ένα παιδί
οι λέξεις κι οι φωνές συντρίβονται
τριγύρω ο κόσμος καταρρέει

Τόλης Νικηφόρου, Ποιήματα 1966-2002,
Νέα Πορεία

 

ΘΕΜΑ Α

Να αποδώσετε σε 70 περίπου λέξεις το περιεχόμενο των παραγράφων 3 και 4 του κειμένου 2.

(μονάδες 15)

ΘΕΜΑ Β

  1. «Τα υλικά αγαθά είναι αναγκαίος αλλά όχι επαρκής όρος για την ανθρώπινη ευτυχία.» [Κείμενο 1]. Πώς αντιλαμβάνεστε το νόημα της φράσης αυτής του κειμένου 1; Να την αναπτύξετε σε 80 περίπου λέξεις.

(μονάδες 15)

  1. Αν ο σκοπός του συγγραφέα στην 5η παράγραφο του κειμένου 1 είναι να αποδείξει την ορθότητα των απόψεών του, πώς το επιτυγχάνει; Για την απάντησή σας να παρατηρήσετε τους τρόπους και τα μέσα πειθούς που χρησιμοποιεί καθώς και τις γλωσσικές του επιλογές. Για να τεκμηριώσετε την απάντησή σας να αναφερθείτε με δύο (4)  παραδείγματα γλωσσικών επιλογών  που υποστηρίζουν τον σκοπό του συγγραφέα.

(μονάδες 10)

  1. «Μέσα σε φρενίτιδα «νεωτερισμού» ξεχάσαμε την αξία της ανθρώπινης χειρονομίας κι επικοινωνούμε με δώρα «αποδεικτικά» των καλών μας αισθημάτων και προθέσεων εκεί, που μια γνήσια επαφή έχει πια εκλείψει. Εκείνο, που τελικά αποδεικνύουμε είναι βέβαια ότι είμαστε άνθρωποι «φτιαγμένοι» κι «επιτυχημένοι», επομένως σε θέση να κάνουμε δώρα ανάλογα με τη θέση μας.» [Κείμενο 1]:

Ποιο είναι το ρηματικό πρόσωπο που κυριαρχεί; Να το ερμηνεύσετε ως προς την επιλογή του συγγραφέα.

(μονάδες 5)

  1. «Άραγε, η ευμάρεια οδηγεί στην ευτυχία;» [Κείμενο 1]: Να επισημάνετε το ρόλο του συγκεκριμένου ερωτήματος ως προς την πρόθεση του συγγραφέα, την αποτελεσματικότητά του και την ανταπόκριση του αναγνώστη.

(μονάδες 5)

  1. «Όταν λοιπόν, ο άνθρωπος συμπεριφέρεται, όπως υπαγορεύουν τα συμφέροντά του, και συνάπτει σχέσεις με χρησιμοθηρικά κριτήρια, οι σχέσεις αυτές αλλοιώνονται, επικρατεί η καχυποψία, ο ανελέητος ανταγωνισμός και η αδικία.».

Να ξαναγράψετε την περίοδο με τρόπο πιο  οικείο, ώστε να την κατανοήσει ένας συμμαθητής σας.

(μονάδες 5)

ΘΕΜΑ Γ

Ποιο βασικό θέμα θεωρείτε ότι τίθεται στο ποίημα; Ποιους εκφραστικούς τρόπους χρησιμοποιεί ο ποιητής, για να δηλώσει το πρόβλημα και τις συνέπειές του; Να στηρίξετε την απάντησή σας σε τρεις κειμενικούς δείκτες [150 περίπου λέξεις].

(Μονάδες 15)

ΘΕΜΑ Δ

 Αξιοποιώντας πληροφορίες από τα κείμενα που διαβάσατε, σε ένα άρθρο που θα δημοσιευτεί στην ηλεκτρονική εφημερίδα του σχολείου σας να αναφερθείτε στις θετικές συνέπειες της διαφήμισης στον άνθρωπο. Επιπλέον, προσδιορίζοντας τη δική σας στάση απέναντι στον καταναλωτισμό να προτείνετε τρόπους, με τους οποίους η εκπαίδευση και η Πολιτεία θα θωρακίσει τους νέους απέναντι στους κινδύνους του. (400 λέξεις)

(μονάδες 30)

Έρη Ναθαναήλ*
Φιλόλογος

  • Το εκπαιδευτικό υλικό διατίθεται στο διαδίκτυο αποκλειστικά από το schooltime.gr

Διαβάστε ακόμα:

Νεοελληνική γλώσσα & Λογοτεχνία: Εκπαιδευτικό υλικό για εμπέδωση των αλλαγών στην εξέταση του μαθήματος

Νέα Ελληνικά Γ’ Λυκείου: 14 κριτήρια αξιολόγησης για τη συνεξέταση της Ν. Γλώσσας & Λογοτεχνίας

Χρήσιμο υλικό για τα Νέα Ελληνικά / Νεοελληνική γλώσσα & Λογοτεχνία Λυκείου (50+ προτάσεις)

Πώς εξετάζονται τα Αρχαία Ελληνικά και η Νεοελληνική Γλώσσα-Λογοτεχνία στις Πανελλαδικές Εξετάσεις

Φιλολογικά μαθήματα Γ’ ΓΕΛ: Οι τελευταίες οδηγίες του ΥΠΑΙΘ για τη διδασκαλία και αξιολόγηση

Το Πρόγραμμα Σπουδών του μαθήματος της Νεοελληνικής Γλώσσας και Λογοτεχνίας Γ΄ ΓΕΛ

Πλήρες εκπαιδευτικό υλικό για τα Νέα Ελληνικά/Νεοελληνική Γλώσσα & Λογοτεχνία – Έκθεση Λυκείου

1. Νέα ελληνικά Α’ Λυκείου, 2. Νέα ελληνικά Β’ Λυκείου, 3. Νέα ελληνικά Γ’ Λυκείου, 4. Υποστηρικτικό υλικό, 5. Σχεδιαγράμματα, 6. Γραμματική-Συντακτικό

Ακολουθήστε την επίσημη σελίδα μας στο facebook schooltime για να βλέπετε τις σημαντικότερες ειδήσεις στη ροή του schooltime.gr

Ακολουθήστε μας στο facebook