Άρης Ιωαννίδης

Του Άρη Ιωαννίδη

Πώς γράφονται σωστά: «Χρεοκοπία ή χρεωκοπία;», «Βρώμικος ή βρόμικος; Βρωμιά ή βρομιά; Βρώμα ή βρόμα;»

Χρεοκοπία ή χρεωκοπία; 

Καιρός πιστεύω είναι να ασχοληθούμε και με μία λέξη αρκετά επίκαιρη, η οποία δε διχάζει μόνο ορθογραφικά αλλά και πολιτικά. Χρεοκοπία, λοιπόν, ή χρεωκοπία;

Ουσιαστικά και οι δύο γραφές θα μπορούσαν να θεωρηθούν σωστές. Στην Αττική διάλεκτο συναντάμε τη λέξη «χρέος»,  ενώ στον Όμηρο την αντίστοιχη «χρέως»  (από το χρήος με αντιμεταχώρηση). Από αυτό ίσως συνεπάγεται ότι η γραφή «χρεωκοπία» είναι αρχαιότερη. Σε καμία περίπτωση, όμως, δεν μπορούμε να θεωρήσουμε λανθασμένη τη μεταγενέστερη γραφή «χρεοκοπία».

Στα λεξικά τι γίνεται; Ποια η επίσημη θέση τους; Για να δούμε: «χρεοκοπία» συναντούμε στο ΛΚΝ (Λεξικό της Κοινής Νεοελληνικής) και στο λεξικό του Κριαρά, ενώ το ΛΝΕΓ (Λεξικό της Νέας Ελληνικής Γλώσσας) και το λεξικό Πάπυρος αναφέρουν τη γραφή «χρεωκοπία», δίνοντας ως εναλλακτική γραφή το «χρεοκοπία». Και στις δύο γραφές συμφωνεί κι ο Μπαμπινιώτης. Το λεξικό Τεγόπουλου – Φυτράκη ορθογραφεί όλα τα χρεο- με «ο», ετυμολογώντας τα όμως από τον αττικό τύπο «χρεω-».

Βέβαια, σε καμία περίπτωση δεν πρέπει να παραλείψουμε και την αισθητηριακή λογική της ορθογραφίας, η οποία υποδεικνύει ως σωστότερη γραφή το «χρεωκοπία», καθώς αποδίδει ορθότερα την ηχητική της λέξης.

 

Βρώμικος ή βρόμικος; Βρωμιά ή βρομιά; Βρώμα ή βρόμα;

Πραγματικά μεγάλο το δίλλημα. «Βρώμικος ή βρόμικος; Βρωμιά ή βρομιά; Βρώμα ή βρόμα;»  Ας προσεγγίσουμε όσο γίνεται πιο διεξοδικά  το θέμα, βασιζόμενοι σε απόψεις γλωσσολόγων, προσπαθώντας να βρούμε κάποιες απαντήσεις.

Σύμφωνα με τον Μπαμπινιώτη, λοιπόν, η λέξη  «βρόμα», που ουσιαστικά σχετίζεται με την έλλειψη καθαριότητας, προέρχεται ετυμολογικά  από το ρήμα «βρομῶ», το οποίο με τη σειρά του παράγεται από το  «βρόμος», που παράγεται από το αρχαίο ρήμα «βρέμω» ( βρόμα  < βρομῶ < βρόμος <βρέμω). Και τα τρία (βρέμω-βρόμος-βρομώ) δήλωναν κρότο, θόρυβο και είναι ομόρριζα των «βροντή-βροντώ». Το γεγονός, μάλιστα,  ότι ορισμένοι κρότοι ακολουθούνται από δυσοσμία ενέτεινε κάπως την έννοια της λέξης «βρόμα», ώστε να σημαίνει δυσοσμία και στην συνέχεια ακαθαρσία, όπως σήμερα. Επομένως – σύμφωνα πάντα με τον Μπαμπινιώτη – όπως φαίνεται από την ετυμολογική προέλευση των λέξεων (βρέμω-βρόμος-βρομώ), η σωστή γραφή της λέξης «βρόμα» όταν εννοούμε την έλλειψη καθαριότητας είναι η γραφή είναι με -ο- (βρόμα, βρομώ). Συνεχίζοντας, τονίζει ότι  το -ω- εμφανίστηκε από παρετυμολογική σύγχυση της λέξης «βρόμα» με το ουσιαστικό « βρώμα» που σημαίνει «φάγωμα,  βρώση», το οποίο προέρχεται από το ρήμα  «βιβρώσκω». Η σύγχυση αυτή προέκυψε από την εκκλησιαστική φράση «σκωλήκων βρώμα και δυσωδία» (νεκρώσιμη ακολουθία) που προκάλεσε μία σύγχυση μεταξὺ των λέξεων αλλὰ και στην έννοια τους. Από το «βρώμα» κατόπιν γράφτηκε και το «βρωμώ». Την ίδια άποψη, ότι δηλαδή η λέξη γράφεται με –ο, έχει και ο Τριανταφυλλίδης στο λεξικό του.

Ο Χατζιδάκις με τη σειρά του   διευκρίνισε  ποια είναι η επιστημονική ετυμολογία της λ. «βρόμα»: «τὴν λέξιν βρόμα παρῆγον πολλοὶ ἐκ τοῦ γνωστοῦ τροπαρίου “σκωλήκων βρῶμα καὶ δυσωδία”. Ἀλλ’ οὐδείς ἠρώτα, πῶς συμβαίνει νὰ σχηματίζηται ἐξ αυτοῦ τὸ ῥῆμα βρωμεῖν, ἀφοῦ ἐκ τῶν εἰς -μα ὀνομάτων δὲν παράγονται ῥήματα εἰς -έω · ἢ πῶς ἦτο δυνατὸν νὰ παράγωνται ἐξ αυτοῦ τόσον πλῆθος παραγώγων καὶ συνθέτων, ἀφοῦ αἱ ἐκ τῆς ἐκκλησιαστικῆς γλώσσης εἰσαχθεῖσαι εἰς τὴν συνήθειαν ἄλλαι λέξεις [οι άλλες λέξεις που προέρχονται από την εκκλησιαστική γλώσσα και μπήκαν στην καθομιλουμένη] δὲν χρησιμεύουσι συνήθως εἰς παραγωγὴν καὶ σύνθεσιν· καὶ τὸ σπουδαιότατον, πῶς συμβαίνει νὰ εὑρίσκηται ἡ λέξις ἤδη πρὸ Χριστοῦ ἐν τῇ Π. Δ. καὶ βραδύτερον παρὰ Φρυνίχῳ ἐπὶ τῆς δυσωδίας. Πάντα ταῦτα τὰ ἀπορήματα ἐξαφανίζονται, ὅταν γνωσθῇ ὅτι ἤδη π. Χ. τὸ ὄνομα ὁ βρόμος (ἐκ τοῦ βρέμειν) ἐδήλωσε πρὸς τῷ ψόφῳ, κρότῳ [εκτός από τον θόρυβο, κρότο] καὶ τὴν ἔκ τινων ψόφων προερχομένην κακήν ὀσμήν· πρβλ. Ησυχ. βρομήσει, φυσήσει, ψοφήσει καὶ τὸ πασίγνωστον οὐχ ὅμοιος ὁ ψόφος. Ὅτι δὲ ῥῆμά τι δύναται πρὸς τῇ κυρία σημασία [εκτός από τη βασική σημασία] νὰ δηλώσῃ καὶ τὴν εὐθὺς μετὰ τὴν πρώτην συνήθη ἑπομένην, δῆλον ἔκ τε ἄλλων πολλῶν καὶ ἐκ τοῦ πίπτειν ἐν τῇ μάχῃ δηλοῦντος οὐ μόνον τὴν πτῶσιν ἀλλὰ καὶ τὸν ἐπερχόμενον θάνατον· πρβλ. καὶψοφεῖν = κροτεῖν, πίπτειν μετὰ κρότου (ἐπὶ τῶν υποζυγίων), ἀποθνῄσκειν. Ὅμοιον τῷ ψοφεῖν εἶναι τὸ Ὁμ. δουπεῖν, τῷ δὲβρομεῖν (= κροτεῖν καὶ ἔπειτα ὄζειν) εἶναι τὸ ἐν Κεφαλληνίᾳκρούειν ὁμοίως ἐπὶ τοῦ πέρδεσθαι»…

Μήπως, λοιπόν, πρόκειται απλώς  για ομώνυμες / ομόηχες λέξεις ; Στην πραγματικότητα η λέξη «βρώμα» δεν έχει καμία σημασιολογική σχέση με τη λέξη «βρόμα». Η «βρόμα» σημαίνει έλλειψη καθαριότητας, ενώ «βρώμα (το)» σημαίνει φάγωμα.

Ας δούμε όμως και μία άλλη, αντίθετη άποψη. Η  Άννα  Τζιροπούλου  υποστηρίζει τη γραφή με –ω-, καθώς εμφανίζει  ως πιθανή την προέλευση της από το εκκλησιαστικό «βρώμα και δυσωδία».  Από την άλλη , παραθέτει αποσπάσματα από το λεξικό του Δημητράκου («τεμάχιον κρέατος που έχει προσαρτηθή σε παγίδα ζώων», «καρκινώδης πληγή», «διάβρωσις οδόντων»), που σύμφωνα με την ίδια αποδεικνύουν τα λεγόμενά της.

Άρης Ιωαννίδης*
Φιλόλογος

Ακολουθήστε την επίσημη σελίδα μας στο facebook schooltime για να βλέπετε τις σημαντικότερες ειδήσεις στη ροή του schooltime.gr

Ακολουθήστε μας στο facebook