Γιώργος Μέρκατας

Του Γιώργου Μέρκατα

Τα Πολιτικά, ως προς την δομή τους, αποτελούν ένα θέμα μακρών ερευνητικών συζητήσεων. Η σειρά με την οποία γράφτηκαν τα οχτώ βιβλία δεν είναι βέβαιη, αν και υπάρχει μία σχετική συναίνεση από τους μελετητές για κάποια θέματα όπως για παράδειγμα ότι τα βιβλία Η και Θ είναι παλαιότερα από τα βιβλία Δ και Ζ[1]. Δίκιο φαίνεται να έχουν πιθανότατα και οι ερευνητές που υποστηρίζουν ότι τα Πολιτικά σχηματίστηκαν από τις σημειώσεις που κρατούσε ο Αριστοτέλης σε διάφορες χρονικές στιγμές. Το ακριβές χρονοδιάγραμμα της συγγραφής του έργου δεν μπορεί να υπολογιστεί με απόλυτη βεβαιότητα όπως επίσης δεν μπορεί να υποστηρίξει κανείς με σιγουριά αν η συνένωση των «corpora» έγινε από τον ίδιο τον Αριστοτέλη ή από τον ευρύτερο Περίπατο.

1) Στο Πρώτο Βιβλίο ο Αριστοτέλης αναφέρει δύο οργανωμένες μορφές συμβίωσης μεταξύ ανθρώπων, τον οίκο δηλαδή την συμβίωση στα πλαίσια της οικογένειας και την πόλη –κράτος. Αναλύει τις σχέσεις εξουσίας που εμφανίζονται σε αυτές τις κοινωνικές δομές και τις σχέσεις μεταξύ δεσπότη και δούλου. Κύρια, όμως, αναφορά του Αριστοτέλη είναι η πολιτική φύση του ανθρώπου και η τελειότητα που χαρακτηρίζει την πόλη ως μορφή κοινωνίας. Ο άνθρωπος ως κοινωνικό και πολιτικό ον μπορεί να αναπτυχθεί μόνο στα πλαίσια της πόλης και να φτάσει στον τελικό σκοπό του. Ο τελικός σκοπός (τέλος) για τον άνθρωπο και εν γένει για την πόλη σύμφωνα με τον Αριστοτέλη είναι η ευδαιμονία, η οποία δεν είναι απλά μια κατάσταση αλλά ενέργεια ψυχής.

2) Στο Δεύτερο Βιβλίο γίνεται αναφορά σε πολιτεύματα τα οποία είτε έμειναν σε θεωρητικό επίπεδο αλλά και σε πραγματικά πολιτεύματα που εφαρμόστηκαν[2].Τα πολιτεύματα που αναφέρει ο Αριστοτέλης στο δεύτερο βιβλίο είναι: η Πολιτεία του Πλάτωνα, οι Πλατωνικοί Νόμοι και πολιτεύματα όπως αυτό του Φαλέα,του Ιππόδαμου, της Σπάρτης και της Καρχηδόνας. Αναφορά γίνεται, επίσης, στους μεγάλους νομοθέτες όπως ο Σόλωνας, ο Λυκούργος, ο Ζάλευκος, ο Φιλόλαος, ο Δράκοντας και ο Πιττακός. Σημαντικό σημείο, που πρέπει αναμφίβολα να αναφερθεί είναι το σημείο στο οποίο γίνεται συζήτηση για το αν πρέπει οι νόμοι να μεταβάλλονται ή όχι.

3) Στο Τρίτο Βιβλίο ο Σταγειρίτης φιλόσοφος αναφέρεται σε βαρυσήμαντα θέματα του πολιτικού στοχασμού. Αναλύονται, δηλαδή, έννοιες όπως η πόλη, η πολιτική αρετή, τα πολιτεύματα και ευρύτερη ταξινόμησή τους, η δικαιοσύνη σύμφωνα με την ισότητα και θέματα ουσιαστικής πολιτικής θεωρίας και ιδιαίτερα πολιτικής πράξης, τα οποία είναι εκτός από πολύ σημαντικά για το ευρύ φάσμα της αρχαίας ελληνικής σκέψης αλλά και συνάμα σύγχρονα. Ερωτήματα όπως για το ποιος πρέπει να διοικεί την πόλη (οι πολλοί ή οι ολίγοι, οι άριστοι ή οι ειδήμονες, ποιο είναι το δίκαιο κριτήριο, τι ρόλο παίζει η συγκυρία)αποτελούν ερωτήματα υψηλού πολιτικού στοχασμού που δεν δείχνουν μόνο πόσο προχωρημένη είναι η σκέψη του ρεαλιστή φιλοσόφου αλλά καταδεικνύουν σε μεγάλο βαθμό πόσο μπορεί η σκέψη αυτή να γονιμοποιήσει τον σύγχρονο πολιτικό στοχασμό αλλά και γενικότερα την κοινωνία του σήμερα .Τέλος στο τρίτο βιβλίο ο Αριστοτέλης αναφέρει δύο από τα πιο κοινά πολιτεύματα, την δημοκρατία και την ολιγαρχία.

4) Το Τέταρτο Βιβλίο χαρακτηρίζεται από ένα κλίμα πρακτικότητας και ιδιαίτερου ρεαλισμού. Ο Αριστοτέλης αναφέρεται στην αναζήτηση του άριστου πολιτεύματος σε θεωρητικό επίπεδο αλλά δεν παραμένει σε αυτό. Ο Σταγειρίτης πιστεύει ότι ο ρόλος του πολιτικού είναι η αναζήτηση του άριστου πολιτεύματος σύμφωνα με την ιδιοσυγκρασία ενός λαού, τις ιδιαίτερες συνθήκες και συγκυρίες που επικρατούν όπως επίσης και ο εντοπισμός του πολιτεύματος, το οποίο είναι κατάλληλο στην πλειοψηφία των κρατών αλλά και συνάμα εύκολο στην εφαρμογή του, δηλαδή εφαρμόσιμο και όχι ιδεατό. Το τέταρτο βιβλίο των πολιτικών θα μπορούσε να θεωρηθεί μια μικρή κοινωνιολογική μελέτη, η οποία χαρακτηρίζεται από αυθεντικό ρεαλισμό και πολιτικής φύσεως διεισδυτικότητα. Στο βιβλίο αυτό ο φιλόσοφος κάνει, επίσης, αναφορά στα πολιτεύματα της δημοκρατίας, της αριστοκρατίας και της ολιγαρχίας, ενώ συγχρόνως προτάσσεται ως άριστο πολίτευμα το πολίτευμα των μέσων πολιτών. Η στάση αυτή του Αριστοτέλη ως προς την μεσότητα και την αρετή φυσικά και παραπέμπει στα Ηθικά Νικομάχεια και στη γενικότερη αντίληψη του περί ηθικής, ενώ γίνεται σαφής η σχέση μεταξύ Ηθικής και Πολιτικής φιλοσοφίας στο στοχασμό του φιλοσόφου.                                        

Σημαντικό είναι να αναφερθεί ότι στο συγκεκριμένο βιβλίο γίνεται αναφορά και στη διάκριση των εξουσιών σε νομοθετική, δικαστική και εκτελεστική πράγμα που αν και ακούγεται φυσιολογικό για την σύγχρονη εποχή δεν μπορεί να θεωρηθεί δεδομένο για την εποχή του Αριστοτέλη.

5) Το Πέμπτο Βιβλίο αναφέρεται στις αιτίες φθοράς των πολιτευμάτων .Ο Αριστοτέλης πιστεύει ότι αν βρει τα αίτια φθοράς τότε μπορεί να βρει και τους τρόπους διατήρησης (σωτηρίας) ενός πολιτεύματος. Ο φιλόσοφος αναφέρει σε πρώτο επίπεδο τα γενικά αίτια των στάσεων και προχωρά σε ειδικότερα αίτια ανάλογα με το πολίτευμα που αναλύει. Ο τρόπος γενικά της ανάλυσης του χαρακτηρίζεται τελεολογικός[3] ενώ η μέθοδος του στηρίζεται στον συγκερασμό στοιχείων, στην εξισορρόπηση και στον μετριασμό[4] (άλλωστε στο νου του έχει την θεωρία του για την μεσότητα).

6) Στο Έκτο Βιβλίο γίνονται αναφορές σε θέματα που απασχόλησαν τον φιλόσοφο και σε προηγούμενα βιβλία προσθέτοντας φυσικά και κάποια επιπλέον στοιχεία .Παρουσιάζονται κάποιες ρυθμίσεις νομοθετικού χαρακτήρα, οι οποίες θα ενίσχυαν την μέγιστη καλή οργάνωση κάποιων ολιγαρχιών και δημοκρατιών (διάφορα είδη) .Εν κατακλείδι, είναι πολύ σημαντικό να αναφερθεί ότι ο Αριστοτέλης κάνει λόγο στο τέλος αυτού του βιβλίου των Πολιτικών για το ποιες υπηρεσίες είναι απαραίτητες για την λειτουργία μιας πολιτείας.

7) Στο Έβδομο Βιβλίο ο Αριστοτέλης μιλά για τον πολιτικό βίο (vita activa), τον θεωρητικό βίο του φιλοσόφου (vita contemplativa), το άριστο πολίτευμα και την ιδανική πολιτεία. Ο φιλόσοφος προσπαθεί να απαντήσει σε βαρυσήμαντα θέματα της πολιτικής φιλοσοφίας πού πιθανότατα δεν έχουν ακόμα απαντηθεί η δεν θα απαντηθούν ποτέ με σιγουριά και ακρίβεια. Θέματα όπως η ευδαιμονία του συνόλου και του μεμονωμένου πολίτη ,ο άριστος βίος και οι σχέσεις που λαμβάνουν χώρα μεταξύ αυτών στα πλαίσια της πόλης αναλύονται σε αυτό το βιβλίο.

Ο Αριστοτέλης δεν περιγράφει παρόλα αυτά μία ουτοπική κατάσταση αλλά με ρεαλισμό και σοβαρότητα επιδιώκει να ανταποκριθεί με επάρκεια στα σοβαρά ζητήματα που τίθενται. Ο ρεαλισμός του Σταγειρίτη φαίνεται από την περιγραφή που κάνει για την ιδανική πολιτεία παίρνοντας σοβαρά υπόψη του στοιχεία όπως ο πληθυσμός, η έκταση και η απόσταση της πόλης από την θάλασσα.

8) Το Όγδοο Βιβλίο των Πολιτικών αναφέρεται στην αντίληψη του Αριστοτέλη σχετικά με την παιδεία. Ένα μεγάλο ερώτημα, το οποίο τίθεται σε αυτό το βιβλίο είναι το αν θα πρέπει η επίσημη πολιτεία να είναι υπεύθυνη για την παιδεία των πολιτών, με άλλα λόγια το αν πρέπει δηλαδή η παιδεία να είναι ιδιωτική ή δημόσια. Επίσης σε αυτό το βιβλίο τίθενται το ερώτημα για το ποια πρέπει να είναι τα βασικά αντικείμενα της παιδείας. Τα σωστά αντικείμενα είναι αυτά που θα οδηγήσουν στην δημιουργία σωστών πολιτών, οι οποίοι θα χαρακτηρίζονται από αρετή. Η αρετή είναι αυτή που κατά τον Αριστοτέλη θα ανοίξει τον δρόμο προς τον μέγιστο σκοπό της πόλης (τέλος), ο οποίος είναι η ευδαιμονία.

[1] W.D. ROSS, Αριστοτέλης, μτφ. Μαριλίζα Μήτσου, Μορφωτικό Ίδρυμα Εθνικής Τραπέζης, Αθήνα 1993, σ.333.

[2] W.D. ROSS, Αριστοτέλης, μτφ. Μαριλίζα Μήτσου, Μορφωτικό Ίδρυμα Εθνικής Τραπέζης, Αθήνα 1993, σ.346.

[3] Τελεολογία ονομάζεται η αντίληψη κατά την οποία όλα τα πράγματα στη φύση έχουν ένα τελικό σκοπό και τείνουν προς αυτόν. Για παράδειγμα ο σπόρος ενός φυτού έχει ως τελικό σκοπό την ανάπτυξή του και την δημιουργία ενός ολοκληρωμένου φυτού.

[4] Δεν εννοείται ο ένας μετριασμός που έχει σχέση με την μετριότητα αλλά με την έννοια της μεσότητας, η οποία όπως φαίνεται έχει να κάνει περισσότερο με την υπέρβαση του μετρίου παρά με το μέτριο.

Μέρκατας Γιώργος*
Φιλόλογος, ΜSC Συστηματικής Φιλοσοφίας

Ακολουθήστε την επίσημη σελίδα μας στο facebook schooltime για να βλέπετε τις σημαντικότερες ειδήσεις στη ροή του schooltime.gr

Ακολουθήστε μας στο facebook