Νέα Ελληνικά/Νεοελληνική Γλώσσα Γ’ Λυκείου, Συνεξέταση Νεοελληνικής Γλώσσας – Λογοτεχνίας: Οι σιωπές/αποσιωπήσεις στην ποίηση

Του Άρη Ιωαννίδη

Οι σιωπές/αποσιωπήσεις στην ποίηση

«Ας είναι ευλογημένη η σιωπή! Γιατί μέσα σ’ αυτήν θα μ’ ακούσεις να μιλώ», Χαλίλ Γκιμπράν.  

 «Ο Νίκος Εγγονόπουλος μιλώντας για τα παλιά ποιήματα του λέει: «Για έναν μελλοντικό σχολιαστή \ θα είναι υπεραρκετά \ τα ποιήματα τα παλιά \ και πόσον εύγλωττη \ θα είναι \ η σιωπή η τωρινή μου»!».

«Την πρώτη και την τελευταία σου λέξη         

την είπαν ο έρωτας και η επανάσταση.

Όλη σου τη σιωπή την είπε η ποίηση»

Γ. Ρίτσος

 

Δεν έγραφες σιωπούσες
Η ποίηση είναι κόρη της σιωπής

Ζωή Σαμαρά

«Η ποίηση χρησιμοποιεί τη σιωπή, είναι καμωμένη από λόγο και από σιωπή, σμιλεύει τη σιωπή κατά κάποιον τρόπο», Γ. Σεφέρης

Ποίηση, λοιπόν, σημαίνει να κάνεις τη σιωπή να ακούγεται… Κι ενώ ο λόγος είναι το πλέον βασικό στοιχείο ενός ποιητικού κειμένου,  πολλές φορές μια σιωπή έχει εξίσου βαρύνουσα σημασία. Ακόμη και στις αρχαίες τραγωδίες, οι σιωπές και οι αποσιωπήσεις των προσώπων επηρεάζουν έντονα τη ζωή τους. Άλλωστε όταν παραβιάζονται οι σιωπές, οι συνέπειές τους είναι δραματικές. Μάλιστα, η σιωπή, η παύση και η σιγή αποτελούν βασικά δομικά στοιχεία και του θεάτρου. «H Παύση στο θέατρο είναι εξαιρετικά σημαντικό δομικό στοιχείο της υποκριτικής τέχνης, όπως ακριβώς θεωρείται «μουσική» και η παύση μεταξύ μιας μελωδίας ή ενός ρυθμικού σχήματος. H παύση «παίζεται» λέμε στο θέατρο, αφού ο χαρακτήρας, ο ρόλος έχει συναισθηματική συνέχεια• η διακοπή του λόγου δεν σημαίνει βέβαια και συναισθηματικό κενό. Αντίθετα, η παύση έχει ένα είδος μετεικάσματος (σωστότερα μετακούσματος), αφού λούζεται από τα απονέρια της τελευταίας πριν από αυτήν φράσης και ραντίζει με συναισθηματικό φορτίο την επόμενη φράση. Είναι δηλαδή συναισθηματική γέφυρα. Συνήθως χρησιμοποιείται από τη διδασκαλία για έμφαση, για επιφύλαξη, για ετοιμασία επίθεσης ή ως μέριμνα άμυνας του ομιλούντος προσώπου […]Τελείως διαφορετικά λειτουργεί στον θεατρικό χρόνο η Σιωπή. Ένα πρόσωπο που σιωπά, δηλαδή, απέχει από τη λεκτική επικοινωνία, αλλά συντελεί στη γενική επικοινωνιακή σχέση, αφού η Σιωπή μπορεί να είναι ένοχη, πένθιμη, οργίλη, απειλητική, μυστήρια, απροσδόκητη κ.τ.λ.», Κώστας Γεωργουσόπουλος, Οι γλώσσες της σιωπής, Τα Νέα, 15/04/2006. 

Όπως γράφει ο Ανδρέας Μπελιές, Στα έργα του Πίντερ μεγάλη σημασία έχουν οι συχνές παύσεις, που τις παρεμβάλλει στο υπόλοιπο κείμενο, αφήνοντας μεγάλα κενά ανάμεσα στους διαλόγους. Έτσι δημιουργεί μια ατμόσφαιρα στατικότητας: κάτι περιμένουμε να γίνει, που συνήθως δεν γίνεται. Γι’ αυτό και τα έργα του μοιάζουν με ποτάμια παγωμένα στην επιφάνειά τους, ενώ από κάτω συνεχίζεται ορμητικό κι αθέατο το ρεύμα του νερού

Σε ένα ποιητικό κείμενο, λοιπόν,  είναι πολύ πιθανό να υπάρχουν – πέρα από τις φωνές – και σιωπές/αποσιωπήσεις. Αυτό αισθητοποιείται κυρίως με τη χρήση αποσιωπητικών. Ενδέχεται, όμως, να αποδοθούν και μέσω υπαινιγμών, καθώς σκόπιμα ο ποιητής αποσιωπά κάποια γεγονότα/συμβάντα/σκέψεις … 

Λειτουργικά εξυπηρετούν στο να αφήσουν χώρο στον αναγνώστη να συμπληρώσει μόνος του τα κομμάτια που ενδεχομένως λείπουν από το ποίημα, δίνοντας το δικό του χρώμα, θα λέγαμε, σ’ αυτό. Γίνεται ενεργός και συμμετέχει. Άλλωστε, ο ποιητικός λόγος από τη φύση του είναι υπαινικτικός και αφήνει ελεύθερο  το πεδίο για πολλαπλές ερμηνείες.  Αυτή άλλωστε είναι και η «μαγεία» της ποίησης.

Από την άλλη, ο ποιητής μερικές φορές είναι απρόθυμος μέσω του ποιήματός του να επεκταθεί ενδεχομένως σε σκέψεις που μπορεί να οδηγήσουν τον ίδιο ή και τον  αναγνώστη σε κάποιο άσχημο συναίσθημα. Αποσιωπά εσκεμμένα, λοιπόν, ό,τι  θεωρεί πως θα λειτουργήσει αρνητικά στον ψυχισμό του ιδίου αλλά και του αναγνώστη.

Βέβαια, οι σιωπές/αποσιωπήσεις αποτελούν και ένα μέσο που πολύ συχνά χρησιμοποιεί ο ποιητής προκειμένου να αποσιωπήσει κάτι που ο ίδιος θεωρεί αυτονόητο. Κάτι που ο αναγνώστης μπορεί να κατανοήσει εύκολα και η παρουσία του κρίνεται περιττή από τον ίδιο τον ποιητή.

 

Μαργαρίτα Λυμπεράκη
Τα ψάθινα καπέλα

Στο μικρό διάστημα που περπατήσαμε μόνες με τη μητέρα δεν είπαμε και πολλά. Ένιωθα την ανάγκη να την πειράξω, να την κάνω να θυμώσει … Στο τραπέζι βρήκε πάλι την ευκαιρία να μου κάνει μια παρατήρηση. Όμως εγώ, απορροφημένη καθώς ήμουν από τη σκέψη …, δεν έδωσα και  τόση σημασία, δεν είπα τίποτα, κι αυτή θύμωσε ακόμα  περισσότερο. «Η  αυθάδειά σου δεν έχει όρια  πια», φώναξε και, αφήνοντας  το  φαΐ της στη μέση, σηκώθηκε από το τραπέζι. Όταν ο άλλος θυμώνει από τις φωνές σου, το πράγμα είναι κάπως στενάχωρο. Όταν όμως θυμώνει απ’ τη σιωπή σου… Ένιωθα μια μέθη, ένα θρίαμβο. Κοίταζα ίσια  μπροστά  μου με ακίνητο βλέμμα. Η προσοχή όλων είχε στραφεί σ’ εμένα.

Μαργαρίτα Λυμπεράκη
Τα ψάθινα καπέλα

Βιβλιογραφία:

Πολύτροπη Γλώσσα (http://politropi.greek-language.gr)

Άρης Ιωαννίδης*
Φιλόλογος

Διαβάστε επίσης:

Νέα Ελληνικά Γ΄ Λυκείου: Συνεξέταση Γλώσσας – Λογοτεχνίας: Μοντέλο Επιχειρηματολογίας Stephen Toulmin

Νέα Ελληνικά Γ΄ Λυκείου, Συνεξέταση Γλώσσας – Λογοτεχνίας: «Ανάλυση του λογοτεχνικού χαρακτήρα»

Νέα Ελληνικά Γ΄ Λυκείου, Συνεξέταση Γλώσσας – Λογοτεχνίας: «Τα σύμβολα στην ποίηση»

Πλήρες εκπαιδευτικό υλικό για τα Νέα Ελληνικά/Νεοελληνική Γλώσσα – Έκθεση, Λογοτεχνία Λυκείου

1. Έκφραση-Έκθεση Α’ Λυκείου, 2. Έκφραση-Έκθεση Β’ Λυκείου, 3. Έκφραση-Έκθεση Γ’ Λυκείου, 4. Υποστηρικτικό υλικό, 5. Σχεδιαγράμματα, 6. Γραμματική-Συντακτικό 7. Λογοτεχνία

Ακολουθήστε την επίσημη σελίδα μας στο facebook schooltime για να βλέπετε τις σημαντικότερες ειδήσεις στη ροή του schooltime.gr

Ακολουθήστε μας στο facebook