Νέα Ελληνικά/Νεοελληνική Γλώσσα – Έκθεση Γ’ Λυκείου: Συνεξέταση (Ενιαία εξέταση) Γλώσσας – Λογοτεχνίας, Λογοτεχνικά Ρεύματα – Ρομαντισμός

Του Άρη Ιωαννίδη

ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΚΑ ΡΕΥΜΑΤΑ (ΡΟΜΑΝΤΙΣΜΟΣ)

Λέγοντας Λογοτεχνικό Ρεύμα[1] ουσιαστικά αναφερόμαστε σε μια τάση, κυρίαρχη ή όχι,  που κάνει την εμφάνισή της κάποια στιγμή στον χώρο της τέχνης και όχι μία οργανωμένη ομάδα καλλιτεχνών. Θα λέγαμε πως  δεν υπάρχει καν το στοιχείο της συνειδητής κοινής δράσης εκ μέρους μιας ομάδας ανθρώπων. Συγγενικός όρος θεωρείται αυτός της «περιόδου».

Το Λογοτεχνικό Ρεύμα, λοιπόν, εμφανίζεται  κατά τη διάρκεια μιας συγκεκριμένης περιόδου και ακολουθείται από αρκετούς καλλιτέχνες, από ορισμένο αριθμό ανθρώπων που δρουν και δημιουργούν συνειδητά ως οργανωμένη ομάδα (=Σχολή ή «Γενιά»).

Τον 18ο και 19ο αιώνα  σε διάφορες χώρες του εξωτερικού κάνουν την εμφάνισή τους αυτά τα  ρεύματα, τα οποία επηρέασαν σταδιακά τη Νεοελληνική Λογοτεχνία. Μεταξύ αυτών τα σημαντικότερα ήταν αυτά του Ρομαντισμού, του Ρεαλισμού, του Νατουραλισμού, του Παρνασσισμού, του Συμβολισμού, του Υπερρεαλισμού και του Μοντερνισμού.

ΡΟΜΑΝΤΙΣΜΟΣ

Πρόκειται για ένα από τα σημαντικότερα κινήματα όλων των εποχών κι όχι απλά ρεύμα, καθώς θα λέγαμε πως  ξέφυγε από τον χώρο της τέχνης και διαμόρφωσε μία ολόκληρη στάση ζωής. Κυριάρχησε στην αγγλική, τη γαλλική και τη γερμανική λογοτεχνία από τα τέλη του 18ου αιώνα ως τα μέσα του 19ου, με επίκεντρο βέβαια τη Γαλλία, με σημαντικότερους εκπροσώπους του τους P. Β. Shelley, Byron, V. Hugo, Chateaubriand, Fr. Schiller, Goethe κ.α. Ο όρος αυτός ήρθε για να δώσει ζωή στις συναισθηματικές αστάθειες των ανθρώπων του 18ου  και 19ου  αιώνα στη συνέχεια. Προέρχεται από τη λέξη «roman» που σημαίνει επική ή ερωτική ποίηση. Η λέξη «roman» είναι παράγωγη από την ελληνική λέξη «έρως» > ιταλικά  romanzo = διήγημα, εποποιία, μυθιστόρημα με ερωτική ιστορία, το ειδύλλιο).  

 Στην νεοελληνική ποίηση  το ρεύμα κυριάρχησε μεταξύ 1830-1880 για 50 ολόκληρα  χρόνια, αλλά  μπορούμε να πούμε πως δεν  έφτασε ποτέ το μεγαλείο του ευρωπαϊκού ρομαντισμού.

Χαρακτηριστικά του Ρομαντισμού:

  • Σύγκρουση με το αυστηρά ορθολογικό πνεύμα του κλασικισμού και του διαφωτισμού.
  • Κυριαρχεί το συναίσθημα (τα προσωπικά συναισθήματα του ποιητή και του ήρωα)  αντί της λογικής, και μάλιστα αρκετά συχνά η χωρίς όρια (αδέσμευτη και μερικές φορές αχαλίνωτη) φαντασία, το απόλυτο και το υπερβολικό, το συγκινησιακό και το ιδανικό, η άρνηση της πραγματικότητας και η εξιδανίκευση των πραγμάτων. Ο δημιουργός αισθάνεται πλέον ελεύθερος να αποκαλύψει μέσα από την τέχνη την προσωπική του ιδιοφυΐα.
  • Αμφισβήτηση της τυποποίησης, της παράδοσης, των ηθικών αξιών του κλασικού παρελθόντος.
  • Κυριαρχεί, επίσης, το παράδοξο, το μυστηριώδες, το όνειρο, το υπερφυσικό στοιχείο και ο εξωτισμός.
  • Στη θεματογραφία του παρατηρείται μια ιδιαίτερη εμμονή στο «εγώ» του δημιουργού ή του ήρωα, ένας έντονος δηλαδή ατομικισμός και εγωκεντρισμός.
  • Ως πρόσωπα του έργου (βασικοί ήρωες) έχουμε άτομα ωραία, λεπτά, τρυφερά, αγνά τόσο στην εμφάνιση όσο και τον χαρακτήρα.
  • Έντονο το στοιχείο της φυσιολατρίας.
  • Αγαπημένα μοτίβα του είναι ο Θεός, η περιπέτεια, οι αγώνες των λαών για την ελευθερία τους, ο ηρωισμός, ο θάνατος. Ο ρομαντισμός ενδιαφέρεται έντονα για τη σύνδεση τέχνης και ζωής. Γι’ αυτό άλλωστε  αγκαλιάζει τους αγώνες των λαών για ελευθερία, δημοκρατία και εθνική ανεξαρτησία, πιστεύει στα ιδανικά της επανάστασης και γενικά επιδιώκει την πολιτική δράση. Επίσης μοτίβα αποτελούν  ο (ανεκπλήρωτος/καταδικασμένος) έρωτας και η ερωτική δυστυχία, η μελαγχολία που φτάνει ως την απαισιοδοξία και την έµµονη ιδέα του θανάτου, η θρησκευτικότητα, η αγάπη και η νοσταλγική διάθεση  για το παρελθόν (όχι της κλασικής αρχαιότητας)  και ωραιοποίησή του, οι παραδόσεις, η περιπέτεια στη ζωή.
  • Υπερβολές και εξιδανικεύσεις είναι αρκετά συχνές.
  • Τα ρομαντικά έργα συνήθως έχουν δυσάρεστο τέλος.
  • Η εικόνα γίνεται βασικό συστατικό ενός ρομαντικού έργου, όπως και το πλούσιο λεξιλόγιο, ο έντονος ρυθμός αλλά και τα ποικίλα εκφραστικά μέσα (πλήθος μεταφορών, παρομοιώσεων και κοσμητικών επιθέτων …).
  • Δημιουργία υποβλητικού σκηνικού (νυχτερινά φεγγαρόλουστα τοπία, ερείπια, τάφοι, αρχαιολογικοί χώροι, άνεµος, οµίχλη, θάλασσα, σκιερά δάση, µακάβριες εικόνες θανάτου κ.α.)
  • Το ρομαντικό έργο περιγράφει πρόσωπα, τοπία με ειδυλλιακή αίσθηση και διάθεση,  τα βλέπει όμορφα και ωραία, όπως  ακριβώς ένας  ερωτευμένος. Ο ρομαντικός συγγραφέας διαλέγει τα τοπία των πράξεων του έργου να είναι πάρα πολύ γραφικά, ωραία, όμορφα, ήρεμα σαν αυτά που διαλέγουν οι ερωτευμένοι (π.χ. ωραίες κοιλάδες, αξιοθέατα, γραφικές ταβέρνες, απόμερα και ήσυχα μέρη…).
  • Λόγος χειμαρρώδης.
  • Έντονος λυρισμός.
  • Τα ρομαντικά κείμενα διακρίνονται από ελευθερία στη μορφή,  από έντονο ρυθμό, συνήθως έχουν στροφές, μέτρο και ομοιοκαταληξία.
  • Στην έκφραση συχνά αντλούνται στοιχεία από τη γλώσσα του λαού. Λόγια τρυφερά,  γλυκά, αγνά, όπως αυτά που λένε οι πολύ ερωτευμένοι.
  • Από πλευράς μορφής, καταργούνται πολλοί παραδοσιακοί κανόνες και βλέπουμε ποιητικό ρυθμό στην πεζογραφία ή το αντίστροφο. Ποµπώδες ύφος (οι πατριωτικές εξάρσεις των ρομαντικών συνοδεύονται από μεγαλοστομία και βερμπαλισμό, επαναλήψεις, αποστροφές).
  • Η χρήση της καθαρεύουσας από τους εκπροσώπους της «Α΄ Αθηναϊκής Σχολής» (αν και μερικές φορές χρησιμοποιείται και η δημοτική) θα  φέρει τα έργα πολύ πιο κοντά στην παράδοση παρά στην ανανέωση, ενώ θα οδηγήσει σε πολυλογία, αμετροέπεια, υπερβολή και αβασάνιστη στιχουργία.

Κυριότεροι εκπρόσωποι:  Παναγιώτης Σούτσος, Αλέξανδρος Σούτσος, Γεώργιος Ζαλοκώστας, Δημήτριος Παπαρρηγόπουλος, Ιωάννης Καρασούτσας,  Αλέξανδρος Ραγκαβής, Αχιλλέας Παράσχος, Διονύσιος Σολωµός, Ανδρέας Κάλβος, Αριστοτέλης Βαλαωρίτης, Γεράσιµος Μαρκοράς, Λορέντζος Μαβίλης…

[1] Περιλαμβάνει «τις επιστημονικές, φιλοσοφικές και κοινωνικοοικονομικές αντιλήψεις των λογοτεχνών ή τους διαμορφωτικούς παράγοντες που επηρεάζουν την αισθητική παρουσίαση του έργου τους» (Κρασανάκης 2005).

Άρης Ιωαννίδης*
Φιλόλογος

Πλήρες εκπαιδευτικό υλικό για τα Νέα Ελληνικά/Νεοελληνική Γλώσσα – Έκθεση Λυκείου

1. Έκφραση-Έκθεση Α’ Λυκείου, 2. Έκφραση-Έκθεση Β’ Λυκείου, 3. Έκφραση-Έκθεση Γ’ Λυκείου, 4. Υποστηρικτικό υλικό, 5. Σχεδιαγράμματα, 6. Γραμματική-Συντακτικό

Ακολουθήστε την επίσημη σελίδα μας στο facebook schooltime για να βλέπετε τις σημαντικότερες ειδήσεις στη ροή του schooltime.gr

Ακολουθήστε μας στο facebook