Νέα Ελληνικά Α’ Λυκείου, Κριτήριο (νέου τύπου) «Πρότυπα – Ιδανικά και Είδωλα» – Μη Λογοτεχνικό και Λογοτεχνικό κείμενο

Της Έρης Ναθαναήλ

ΚΕΙΜΕΝΟ

Στη σημειολογία μας υπάρχουν δυο λέξεις που τις συγχέουμε: τα πρότυπα και τα είδωλα. Δεν είναι το ίδιο. Τα πρότυπα είναι πρόσωπα που δείχνουν πράξεις, που μεταφέρουν αξίες, που ελέγχονται στη δραστηριότητα τους. Τα είδωλα είναι «μαγικά», σχεδόν μεταφυσικά προσωπεία, ανεξέλεγκτα και αυταρχικά. Τα πρότυπα συνδέονται με τις συνειδήσεις μας και μας διδάσκουν. Τα είδωλα χτυπούν απευθείας στο υποσυνείδητο και μας υποτάσσουν. Το ίδιο πρόσωπο μπορεί να είναι πρότυπο και είδωλο μαζί. Ο Μέσι, για αυτόν που παίζει ποδόσφαιρο μπορεί να είναι πρότυπο, και για αυτόν που είναι απλά οπαδός, είδωλο. Τεράστια η διαφορά. Ο ένας δίνει αγώνα να απελευθερώσει δυνάμεις να του μοιάσει και ο άλλος απλά παραδίνεται στην «αυταρχική» γοητεία του. Ποια είναι η διαφορά του προτύπου-συμβόλου και του χειραγωγούμενου ειδώλου; Ότι η μνήμη του θα πιάσει τόπο, αν έχει κάτι να διδάξει για σήμερα. Αν έχει να δώσει κάποια τροφή για πολιτική σκέψη στον σύγχρονο άνθρωπο που βασανίζεται σε μια κοινωνία δημαγωγίας και λαϊκισμού.

Η ανάπτυξη προτύπων αποτελεί ιδιαίτερη ανάγκη της ανθρώπινης δραστηριότητας και αναγκαστικά αντανακλά την κοινωνική συνείδηση μιας εποχής. Τα πρότυπα οφείλουν την πνοή και τις μεταλλαγές τους στη δυναμική της κοινωνικής ζωής, στη διαφοροποίηση των τεχνικών μέσων, στη διαμόρφωση της κάθε νέας κουλτούρας. Δεν είναι, λοιπόν, τυχαία η σχετική απουσία προτύπων και η συμπλήρωση του κενού τους από τις λεγόμενες «ευτελείς αξίες», σήμερα, που διανύουμε μια μεταβατική περίοδο από ένα σύνολο γκρεμισμένων αξιών σε ένα άλλο.

Ζούμε σε μια εποχή, όπου θεοποιήθηκαν οι υλικές αξίες. Ό,τι δεν συμβάλλει στον υλικό ευδαιμονισμό παραμερίζεται. Είναι πράγματι γεγονός πως σήμερα προβάλλονται με κάθε μέσο άνθρωποι οι οποίοι διαθέτουν δύναμη που τους επιτρέπει να επιβάλλονται στους άλλους, και πλούτο, που τους δίνει την ευχέρεια να ικανοποιούν εύκολα κάθε επιθυμία τους. Όποιος είναι σε θέση να απολαμβάνει άφθονα τα υλικά αγαθά-και μάλιστα χωρίς κόπους- γίνεται το ιδανικό κάθε νέου. Ηρωοποιούνται ποδοσφαιριστές, αποκτούν μυθικές διαστάσεις ορισμένοι τραγουδιστές, λατρεύονται ακόμη και αδίστακτοι κακοποιοί. Το κοινωνικό γόητρο είναι συνάρτηση της δύναμης, του πλούτου, της ηθικής αναλγησίας. Αντίθετα, επιστήμονες κορυφαίοι, μεγάλοι δημιουργοί στο χώρο της υψηλής τέχνης, ευεργέτες της ανθρωπότητας, αγωνιστές και υπερασπιστές της ειρήνης και της δικαιοσύνης ή και απλοί άνθρωποι του τίμιου μόχθου αγνοούνται ή, αν δε συμβαίνει αυτό, δε συγκινούν πια κανέναν. Κατέχουν στη συνείδηση των περισσοτέρων την πιο χαμηλή θέση στην αξιολογική τους κλίμακα. Η αξία του ανθρώπου μετριέται με άλλα κριτήρια.

Μέσα σ’ αυτό το γενικό κλίμα της υποτίμησης των γενικών αξιών χρειάζεται ασυνήθιστη ψυχική δύναμη για να εναντιωθεί κανείς στο ρεύμα, στη μόδα της εποχής και να χαράξει διαφορετική πορεία. Η δραματική μείωση των υψηλών παραδειγμάτων ζωής σ’ αυτό το λόγο κυρίως οφείλεται. Έτσι, σήμερα, παρατηρείται το θλιβερό φαινόμενο στη θέση του ανιδιοτελούς επιστήμονα, του αφιερωμένου στην επιστήμη, να συναντούμε το ψυχρό επαγγελματία, που αποβλέπει με κάθε μέσο στην κατάκτηση μιας θέσης και στην αύξηση του πλούτου του, στη θέση του τολμηρού έντιμου επιχειρηματία, τον απατεώνα και εκμεταλλευτή που βιάζεται να γίνει Κροίσος, στη θέση του χαρισματικού πολιτικού που ανάλωσε τη ζωή του στην υπηρεσία των συμφερόντων της χώρας του, τον αναξιόπιστο καρπωτή της εξουσίας. Και καθώς τα πρόσωπα ταυτίζονται με κάποιες ιδέες, μαζί με την κατάπτωσή τους παρασύρουν σε χρεοκοπία και όλες τις αξίες. Έτσι, φτάσαμε στην απομυθοποίηση προσώπων – συμβόλων, στην ανάδειξη ειδώλων. […]

[…] Τα είδωλα, όμως, δεν έχουν τη δύναμη να εμπνεύσουν, να γεμίσουν μια νεανική ψυχή, να εμψυχώσουν. Είναι μοντέλα βολέματος, και όχι ιδανικά. Έτσι, αν εξαιρέσει κανείς μερικούς ποδοσφαιριστές και τραγουδιστές (εφήμερα είδωλα), οι νέοι μας σήμερα ζούνε χωρίς πρότυπα. Δεν πιστεύουν, δεν θαυμάζουν, δεν αξιολογούν. Σε έναν τέτοιο κόσμο, χωρίς σημεία αναφοράς, χωρίς σαφείς προσανατολισμούς, έχουν πια μόνον οδηγό τις επιθυμίες, τους φόβους, τα ένστικτα τους. Αντιδρούν παρορμητικά και άτσαλα. Καθημερινά οι σειρήνες της εύκολης ζωής σαγηνεύουν τους νέους που άγονται και φέρονται από τους δημαγωγούς που καθησυχάζουν και κολακεύουν τη μετριότητα. Οι νέοι μας είναι τα μεγάλα θύματα μιας ανεύθυνης πολιτικής και πνευματικής ηγεσίας, που χρόνια τώρα καλλιεργεί την ιδεολογία της μη προσπάθειας. Η στάση τους τελικά απέναντι στο τι έχει αξία και τι όχι διαμορφώνεται από την καθημερινή πλύση εγκεφάλου που υφίστανται. Τα κριτήριά τους διαμορφώνονται συστηματικά από όσα ακούν και βλέπουν γύρω τους.

Όμως, η νεολαία αξίζει υψηλότερους στόχους και όνειρα που συνοψίζονται στις λέξεις αλήθεια, εντιμότητα, δημιουργικότητα, κοινωνική προσφορά. Το κάθε πρότυπο κερδίζει το σεβασμό, όταν αντικατοπτρίζει έργο κι όχι κενά νοήματος «ιδανικά».

Τι πρότυπα μπορούν να ακολουθήσουν τα παιδιά μας; Γιατί, είτε το θέλουμε είτε όχι, τα πρότυπα είναι απαραίτητα. Όταν ξεκινάμε μια πορεία, κάπου θέλουμε να φτάσουμε. Η εξέλιξη χρειάζεται ένα μοντέλο, ένα υπόδειγμα, ένα (αριστοτελικό) τέλος[1]. Εκτός, βέβαια, αν δεν πρόκειται για κίνηση παρά για σημειωτόν επί τόπου.

Τα νέα πρότυπα πιστεύω κι ελπίζω ότι θα δημιουργηθούν μέσα στο γενικότερο περίγραμμα ιδεών που ανέκαθεν αποτελούσαν πρόπλασμα μιας ουμανιστικής ιδεολογίας και πολιτικής: Η κοινωνική αλληλεγγύη, η πολιτική ως συμπύκνωση κοινωνικών πρακτικών κι όχι ως τέχνη της διαχείρισης, η ιδεολογία της συλλογικότητας αντί των οραμάτων του ατομικισμού, η πίστη σ’ έναν καλύτερο κόσμο, όπου θα πρυτανεύουν οι ανάγκες και οι αξίες χρήσης και όχι οι νόμοι της αγοράς και του ανελέητου ανταγωνισμού.

[ ΚΕΙΜΕΝΟ ΔΙΑΣΚΕΥΑΣΜΕΝΟ ΓΙΑ ΤΙΣ ΑΝΑΓΚΕΣ ΤΟΥ ΚΡΙΤΗΡΙΟΥ ΑΠΟ ΑΠΟΣΠΑΣΜΑΤΑ ΤΩΝ ΠΗΓΩΝ:  

Ο Ρήγας Φεραίος και ο Μέσι, Aνδρέας Ζαμπούκας,  Protagon, 25 Μαρτίου 2014

Γ.Ν. Δαρδιώτης, Μια μέθοδος προσέγγισης του μαθήματος της Έκθεσης, εκδ. Παρατηρητής, Θεσσαλονίκη, 1995

Η παρακμή των προτύπων, 11.10.1987 Νίκος Δήμου, από την ιστοσελίδα του

Τα «πρότυπα» και οι νέοι,  Νίκος Μαρκάτος, εφ. Το Βήμα, 30/7/1995] 

ΘΕΜΑΤΑ

Α.1 Σε κάθε μία από τις διατυπώσεις που ακολουθούν να δώσετε τον χαρακτηρισμό “Σωστό” ή “Λάθος”, ανάλογα με το αν αποδίδουν το νόημα του κειμένου σωστά ή όχι. Να αιτιολογήσετε την απάντησή σας με συγκεκριμένη αναφορά στο κείμενο.

  1. Τα είδωλα είναι πρόσωπα που δείχνουν πράξεις, που μεταφέρουν αξίες, που ελέγχονται στη δραστηριότητα τους.
  2. Τα πρότυπα συνδέονται με τις συνειδήσεις μας και μας διδάσκουν.
  3. Τα είδωλα απευθύνονται στη συνείδηση και υποτάσσουν.
  4. Ένα από τα κοινωνικά αντιπρότυπα της εποχής μας είναι αυτό του ανιδιοτελούς επιστήμονα, του αφιερωμένου στην επιστήμη.
  5. Η υποτίμηση των γενικών αξιών οδηγεί στην απομυθοποίηση προσώπων – συμβόλων μιας κι έτσι οι νέοι διαμορφώνουν τα κριτήριά τους από την πλύση εγκεφάλου.

(Μονάδες 15)

2. Ποια είναι η σχέση του υλισμού με την έλλειψη προτύπων στη σύγχρονη εποχή σύμφωνα με το κείμενο; Η απάντησή σας να μην υπερβαίνει τις 60 λέξεις.

(Μονάδες 15)

Β.1 «Στη σημειολογία μας υπάρχουν δυο λέξεις … παραδίνεται στην «αυταρχική» γοητεία του»: Να επισημάνετε τεκμηριωμένα έναν τρόπο ανάπτυξης της παραγράφου αυτής.

(Μονάδες 10)

2. «Γιατί, είτε το θέλουμε είτε όχι, τα πρότυπα είναι απαραίτητα. Όταν ξεκινάμε μια πορεία, κάπου θέλουμε να φτάσουμε. Η εξέλιξη χρειάζεται ένα μοντέλο, ένα υπόδειγμα, ένα (αριστοτελικό) τέλος. Εκτός βέβαια αν δεν πρόκειται για κίνηση παρά για σημειωτόν επί τόπου»: Στο παραπάνω απόσπασμα να βρείτε πέντε διαρθρωτικές λέξεις διαφορετικής κατηγορίας και να επισημάνετε τη συνοχή που δημιουργείται σε κάθε περίπτωση.

(Μονάδες 10)

3. Να γράψετε από ένα συνώνυμο για κάθε μια από τις παρακάτω λέξεις του κειμένου:

  • αντανακλά
  • κουλτούρας
  • παραμερίζεται
  • αποβλέπει
  • εμψυχώσουν
  • εφήμερα
  • δημαγωγούς
  • εξέλιξη
  • ουμανιστικής
  • ανελέητου

 (Μονάδες 10)

 Γ. ΠΑΡΑΓΩΓΗ ΛΟΓΟΥ

Σε εκδήλωση του σχολείου με θέμα «Η συνάντηση των εφήβων με τα πρότυπα και τα είδωλα στο σύγχρονο κόσμο» αναλαμβάνετε ως εκπρόσωπος του μαθητικού συμβουλίου του σχολείου σας να εκφωνήσετε μια ομιλία στην οποία να αναφέρετε για ποιους λόγους η σύγχρονη εποχή αναδεικνύει είδωλα και προβάλλει κίβδηλα πρότυπα και να προτείνετε  τρόπους, με τους οποίους οι νέοι  θα στραφούν προς τα υγιή πρότυπα. [ 250-300λ]

(Μονάδες 40)

 

ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΚΟ ΚΕΙΜΕΝΟ

ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΟ ΣΗΜΕΙΩΜΑ:  Το ποίημα πρωτοδημοσιεύτηκε στο περιοδικό «Γράμματα» του Οκτωβρίου – Νοεμβρίου 1911, όταν ο ποιητής ήταν σαράντα οκτώ ετών. Βασική πηγή έμπνευσής του ο μύθος του Οδυσσέα και ο προορισμός του τελευταίου, η «Ιθάκη».

Ιθάκη

Σα βγεις στον πηγαιμό για την Ιθάκη,

να εύχεσαι νάναι μακρύς ο δρόμος,

γεμάτος περιπέτειες, γεμάτος γνώσεις.

Τους Λαιστρυγόνας και τους Κύκλωπας,

τον θυμωμένο Ποσειδώνα μη φοβάσαι,

τέτοια στον δρόμο σου ποτέ σου δεν θα βρεις,

αν μέν’ η σκέψις σου υψηλή, αν εκλεκτή

συγκίνησις το πνεύμα και το σώμα σου αγγίζει.

Τους Λαιστρυγόνας και τους Κύκλωπας,

τον άγριο Ποσειδώνα δεν θα συναντήσεις,

αν δεν τους κουβανείς μες στην ψυχή σου,

αν η ψυχή σου δεν τους στήνει εμπρός σου.

 

Να εύχεσαι νάναι μακρύς ο δρόμος.

Πολλά τα καλοκαιρινά πρωιά να είναι

που με τι ευχαρίστησι, με τι χαρά

θα μπαίνεις σε λιμένας πρωτοειδωμένους·

να σταματήσεις σ’ εμπορεία Φοινικικά,

και τες καλές πραγμάτειες ν’ αποκτήσεις,

σεντέφια και κοράλλια, κεχριμπάρια κ’ έβενους,

και ηδονικά μυρωδικά κάθε λογής,

όσο μπορείς πιο άφθονα ηδονικά μυρωδικά·

σε πόλεις Aιγυπτιακές πολλές να πας,

να μάθεις και να μάθεις απ’ τους σπουδασμένους.

 

Πάντα στον νου σου νάχεις την Ιθάκη.

Το φθάσιμον εκεί είν’ ο προορισμός σου.

Aλλά μη βιάζεις το ταξείδι διόλου.

Καλλίτερα χρόνια πολλά να διαρκέσει·

και γέρος πια ν’ αράξεις στο νησί,

πλούσιος με όσα κέρδισες στον δρόμο,

μη προσδοκώντας πλούτη να σε δώσει η Ιθάκη.

 

Η Ιθάκη σ’ έδωσε τ’ ωραίο ταξείδι.

Χωρίς αυτήν δεν θάβγαινες στον δρόμο.

Άλλα δεν έχει να σε δώσει πια.

 

Κι αν πτωχική την βρεις, η Ιθάκη δεν σε γέλασε.

Έτσι σοφός που έγινες, με τόση πείρα, 

ήδη θα το κατάλαβες η Ιθάκες τι σημαίνουν. 

(Κ. Π. Καβάφης)

ΛΕΞΙΛΟΓΙΟ

 Λαιστρυγόνες: μυθική φυλή γιγαντόσωμων ανθρωποφάγων, που είχαν πρωτεύουσα τους τη Λαιστρυγονία, την υψηλή πόλη του Λάμου.
κουβανείς: κουβαλάς.
σεντέφι ή σιντέφι: αντικείμενο φτιαγμένο από μάρμαρο, ουσία που ιριδίζει και αποτελεί την επιφάνεια ορισμένων οστράκων.
έβενος: μαύρο πολύτιμο ξύλο σκληρό, κατάλληλο για στίλβωση.

ΘΕΜΑΤΑ

1.α) Στο ποίημα γίνεται χρήση συμβόλων.  Να αντιστοιχίσετε τα σύμβολα της στήλης Α με τα συμβολιζόμενα της στήλης Β. Δύο διατυπώσεις της στήλης Β περισσεύουν:

 

ΑΒ
1.       Η Ιθάκη         i.            τα εμπόδια που συναντά στον δρόμο και στον προσωπικό του αγώνα, οι εσωτερικοί κίνδυνοι και οι φόβοι που αναστέλλουν κάθε του δραστηριότητα
2.       οι “καλές πραγμάτειες”       ii.            Οι πλούσιοι και πολυτελείς προορισμοί
3.       Οι Λαιστρυγόνες, οι Κύκλωπες και ο Ποσειδώνας      iii.            Ο προορισμός της ζωής
4.       Οι “ πρωτοειδωμένοι λιμένες ”     iv.            θέλγητρα, άνθρωποι-τόποι-βιώματα,  καθετί καινούργιο και επωφελές
5.        Αιγυπτιακές πόλεις       v.            τα εκλεκτά πνευματικά και σωματικά αγαθά που πρέπει να κατακτήσει κανείς
     vi.            η γνώση, το επιστέγασμα της ταξιδιωτικής εμπειρίας
    vii.            Ο κάθε μεγάλος στόχος που θέτει κανείς

 

(Μονάδες 10)

β) Ποιο τρόπο ζωής προτείνει στο ποίημα αυτό ο Καβάφης; Το ταξίδι προς την Ιθάκη εξαίρεται συνεχώς. Όμως, ο ποιητής αναφέρει ότι, όταν  στο τέλος του ταξιδιού ο συμβολικός ταξιδιώτης φθάνει στο τέρμα των προσπαθειών του, βρίσκει την Ιθάκη φτωχική, κατώτερη των προσδοκιών του. Πώς εξηγείται η αντίφαση αυτή; Να απαντήσετε σε 50-60λ.

(Μονάδες 20)

2.α) Ο Καβάφης έγραψε ποιήματα ιστορικά, φιλοσοφικά-διδακτικά και ερωτικά (παρόλο που η κατηγοριοποίηση αυτή των ποιημάτων του Καβάφη είναι εντελώς συμβατική, γιατί οι ομάδες συχνά επικαλύπτονται). Σε ποια κατηγορία θα εντάσσατε την «Ιθάκη» και γιατί;

(Μονάδες 10)

 β) Από τις παρακάτω διατυπώσεις να επιλέξετε εκείνες που θεωρείτε ως χαρακτηριστικά της ποίησης του Καβάφη (κυκλώνοντας τις σωστές απαντήσεις) και να δώσετε παραδείγματα για δύο από τις επιλογές σας αναφέροντας στοιχεία του ποιήματος που στηρίζουν τη διαπίστωση που επιλέξατε:

  • Λιτός λόγος, λιτά εκφραστικά μέσα, προσεκτική η τοποθέτηση του επιθέτου
  • Διδακτικός τόνος
  • Ρεαλισμός
  • Χρήση συμβόλων
  • Πομπώδες ύφος
  • Χρήση προσωπείου
  • Πεζολογία
  • Γνήσιος λυρισμός
  • Ειρωνεία
  • Αφήγηση,
  • Περιγραφή
  • Μελαγχολικός τόνος
  • Πλούσια ομοιοκαταληξία
  • Προβολή του εξωτικού κόσμου της Ανατολής
  • Χρήση ιστορικών προσώπων
  • Χρήση ιδιότυπης γλώσσας
  • Μονόλογος με δραματικό χαρακτήρα
  • Αμφίσημη παρουσίαση των ηρώων του.
  • Αποφθεγματικός και επιγραμματικός λόγος.
  • Ιαμβικός στίχος, ανισοσύλλαβος.

(Μονάδες 14)

γ) Το ποίημα έχει προτρεπτικό τόνο. Να εντοπίσετε

  • το ρηματικό πρόσωπο (δίνοντας ένα παράδειγμα),
  • 1 έγκλιση,
  • 2 αντωνυμίες β’ προσώπου, και
  • 2 επαναλήψεις,

ως στοιχεία που υπηρετούν τον παραινετικό του χαρακτήρα.

(Μονάδες 6)

3. Ο ποιητής αναφέρεται σε ηθικά ερείσματα που πρέπει να έχει όποιος επιχειρεί ένα ταξίδι προς μια Ιθάκη. Σε μια παράγραφο 100-150λ να αναλύσετε τα ιδανικά που πρέπει να έχει ένας νέος ως πυξίδα στο ταξίδι του για τη δική του Ιθάκη.

 (Μονάδες 40 )

[1] Τέλος= σκοπός

Έρη Ναθαναήλ*

Διαβάστε ακόμα:

Πλήρες εκπαιδευτικό υλικό για την Έκφραση – Έκθεση Λυκείου

Ο Πρόλογος, το Κύριο Θέμα και ο Επίλογος στην Έκθεση: Όλα όσα πρέπει να γνωρίζετε

1. Έκφραση-Έκθεση Α’ Λυκείου, 2. Έκφραση-Έκθεση Β’ Λυκείου, 3. Έκφραση-Έκθεση Γ’ Λυκείου, 4. Υποστηρικτικό υλικό, 5. Σχεδιαγράμματα, 6. Γραμματική-Συντακτικό

Ακολουθήστε την επίσημη σελίδα μας στο facebook schooltime για να βλέπετε τις σημαντικότερες ειδήσεις στη ροή του schooltime.gr

Ακολουθήστε μας στο facebook