Νεοελληνική γλώσσα/Έκθεση Α’ Λυκείου: «Διάλογος: Αξία και Προϋποθέσεις», Κριτήριο αξιολόγησης (νέου τύπου)

Της Έρης Ναθαναήλ

Κείμενο: Η αξία του διαλόγου

Ο διάλογος ως κανόνας ζωής γεννήθηκε στον τόπο αυτόν που ζούμε. Και δεν υπονοούμε μονάχα το φιλοσοφικό διάλογο. Εννοούμε και τον απλό, καθημερινό διάλογο, αυτόν που προϋποθέτει δύο ακρογωνιαίες, αμετάκλητες για τον πολιτισμό, αξίες της ζωής: πρώτον την ύπαρξη του Άλλου, με τον οποίο ο άνθρωπος μπορεί να συνομιλήσει, και δεύτερον, τη σταθερή παρουσία της ελευθερίας, που δίνει πνευματική αξία στο διάλογο.

Πλαστήκαμε, για να μην είμαστε μοναχοί. Για τούτο η καρδιά μας ασταμάτητα διψά για τους άλλους. Χωρίς το διάλογο των υπάρξεών μας η ζωή φαίνεται αδειανή, ερημωμένη, αδικαιολόγητη. Ζούμε και πλησιάζουμε τους άλλους χρησιμοποιώντας αυτό το μέγιστο δώρημα που αποθέωσαν οι αρχαίοι Έλληνες: το διάλογο. Αν δεν είχαμε φωνή, αν δεν ξέραμε να μιλάμε, και μάλιστα την ίδια γλώσσα, αν δε  χρησιμοποιούσαμε τις λέξεις με την ίδια έννοια, τότε δεν θα μπορούσαμε τελικά να κερδίσουμε τους άλλους και να αναπτύξουμε δεσμούς φιλίας και αγάπης.

Ο Άλλος, λοιπόν, μας είναι απαραίτητος. Και αυτό, γιατί ολοκληρώνει τον εαυτό μας, ολοκληρώνει το βίο μας και κάνει να βλαστήσει στον κόσμο μας ο διάλογος. Ο διάλογος δεν είναι μονάχα συναλλαγή. Είναι και ανταλλαγή καρδιών. Αυτό είναι το μεγάλο μυστικό της ανθρώπινης ζωής. Χρειαζόμαστε τον Άλλο, προκειμένου να αναπτυχθεί στη ζωή μας ο διάλογος. Αλλά τον χρειαζόμαστε ελεύθερο, αδέσμευτο, άνθρωπο αυτεξούσιο κι ακέραιο, που θα ΄ρθει να συναντήσει εμάς, αν είμαστε αυτεξούσιοι κι ακέραιοι στην ανθρωπιά μας. Οι ωφέλειες, λοιπόν, του διαλόγου (του γνήσιου διαλόγου που αναπτύσσεται με τον προωθητικό ανταγωνισμό θέσης και αντίθεσης) είναι πολλαπλές και αναμφισβήτητες.

Και όμως, υπάρχουν περιπτώσεις, όπου ο διάλογος είναι στείρος και προβληματικός. Πρώτα, η δυσάρεστη κατάσταση που δημιουργείται, όταν αυτός που αντιλέγει δεν βρίσκεται στο ίδιο πνευματικό επίπεδο με μας και (παρά την προσπάθεια ίσως που κάνει να παρακολουθήσει το λογικό ξετύλιγμα των σκέψεων) δεν κατορθώνει να συλλάβει και να εκτιμήσει σωστά το νόημα των επιχειρημάτων μας, όχι από κακή πρόθεση αλλά από άγνοια.

Προϋπόθεση του διαλόγου είναι και η κοινή γλώσσα· χωρίς αυτήν, το κάθε πρόσωπο μονολογεί – ακούει, αλλά δεν καταλαβαίνει το άλλο. Δεν φτάνει, όμως, να μιλούμε και οι δύο ελληνικά ή αγγλικά, για να συνεννοηθούμε απάνω σε ένα θέμα που απαιτεί σοβαρή αντιμετώπιση. Πρέπει, μέσα στη γλώσσα που μιλούμε, να έχουμε παραδεχτεί και να μεταχειριζόμαστε σταθερά την ίδια «συμβολική», να δίνουμε, δηλαδή, στις λέξεις–έννοιες το ίδιο περιεχόμενο και να τις συντάσσουμε γραμματικά–λογικά σύμφωνα με τους ίδιους απαράβατους νόμους. Διαφορετικά, δεν καταλαβαίνει ο ένας τον άλλο και ματαιοπονούμε.

Θα εκθέσω και μια τρίτη ακόμα περίπτωση, που είναι η πιο συνηθισμένη στην καθημερινή ζωή. Σε αυτήν ο διάλογος αρρωσταίνει από αλλεπάλληλες παρεμβολές στοιχείων  εχθρικών προς την ομαλή λειτουργία της διάνοιας. Τα νοσογόνα στοιχεία είναι εδώ οι προλήψεις και τα πάθη που τρέφονται από μίση και συμφέροντα γεννούν το πείσμα, τη μισαλλοδοξία και το φανατισμό.

Διαλέγομαι δεν θα πει (απλώς) συζητώ και πολύ λιγότερο αντιδικώ. Όταν κανείς αντιδικεί, δεν διαλέγεται. Διαλέγομαι θα πει συζητώ υπό όρους, με προϋποθέσεις και με επιδιώξεις. Και αυτοί οι όροι πρέπει να είναι παιδαγωγικοί όροι. Τότε ο διάλογος είναι πραγματικός. Τότε πλησιάζει τις γενεές. Δεν τις διαχωρίζει.

Διάλογος είναι να παραδεχτείς ότι η αλήθεια είναι πολλαπλή. Ότι είναι ανέφικτη η πλήρης αλήθεια. Και πρέπει να φωτιστεί από πολλές πλευρές, για να τη συλλάβει κανείς. Επομένως, έχει ανάγκη αυτή από τον έλεγχο του άλλου, από τη δοκιμασία του άλλου. τον χρειάζεται τον άλλο η αλήθεια. Όταν λες ότι κατέχεις εσύ την αλήθεια μόνος σου και δεν χρειάζεσαι τον άλλο, είσαι δογματικός, δεν είσαι κριτικός νους.

Έπειτα, πρέπει να παραδεχτεί κανείς ότι για να πλησιάσει τον άλλον, ένας μόνος τρόπος υπάρχει: να τον πείσει. Του διαλόγου μέθοδος είναι μόνο η πειθώ. Δεν είναι η γοητεία, ούτε η απάτη. η πειθώ είναι. Είπα και πιστεύω στον αληθινό διάλογο. Στον διάλογο δεν πάμε να σώσουμε τις ιδέες μας· πάμε να σώσουμε την αλήθεια. Ποια αλήθεια; Αυτήν που πιστεύουμε.

Λέγω, λοιπόν, ότι είναι δυστυχώς λίγοι αυτοί που διαλέγονται με τον ορθό τρόπο. Αλλά πρέπει να τους κάνουμε περισσότερους. Τότε θα σώσουμε τον άνθρωπο.

(Κείμενο διασκευασμένο, από συνένωση αποσπασμάτων. Πηγές: Ε.Π. Παπανούτσος, Χρ. Μαλεβίτσης, Κώστας Ε. Τσιρόπουλος)

Α1. Για ποιο λόγο η διαφορά πνευματικής καλλιέργειας μεταξύ των συνομιλητών εμποδίζει τη διεξαγωγή του εποικοδομητικού διαλόγου;

(μονάδες 15)

Α2. Να συντάξετε μία παράγραφο 50-60 λέξεων αναλύοντας το νόημα της παρακάτω φράσης του κειμένου: «Στον διάλογο δεν πάμε να σώσουμε τις ιδέες μας· πάμε να σώσουμε την αλήθεια».

(μονάδες 15)

Β1. Να βρείτε τα δομικά μέρη και έναν τρόπο ανάπτυξης της τρίτης παραγράφου του κειμένου: «Ο Άλλος, λοιπόν, μας είναι απαραίτητος…είναι πολλαπλές και αναμφισβήτητες».

(μονάδες 10)

Β2. Να χαρακτηρίσετε τον παρακάτω συλλογισμό (με βάση τη συλλογιστική  του πορεία,  τον αριθμό και το είδος των προκείμενων προτάσεων).

  1. O Άλλος μας είναι απαραίτητος, για να ολοκληρώσουμε την προσωπικότητά μας συνομιλώντας.
  2. Mε το διάλογο δημιουργούμε δεσμούς φιλίας.

Άρα ο διάλογος είναι σημαντικός για την κοινωνικοποίηση των ανθρώπων.

(μονάδες 5)

Β3. Να γράψετε ένα συνώνυμο για καθεμιά από τις ακόλουθες λέξεις, λαμβάνοντας υπόψη τη σημασία που έχουν στο κείμενο:

  1. ασταμάτητα
  2. απαραίτητος
  3. αναπτυχθεί
  4. γνήσιου
  5. αναμφισβήτητες

(μονάδες 5)

Β4. α) Να επισημάνετε πέντε λέξεις ή φράσεις του κειμένου με συνυποδηλωτική χρήση. Να αποδώσετε δυο από αυτές στη δηλωτική  τους χρήση.

β) Να βρείτε στο κείμενο πέντε διαθρωτικές λέξεις (μία για κάθε περίπτωση) που δηλώνουν αντίθεση, συμπέρασμα, προσθήκη, προϋπόθεση, επεξήγηση.

 (μονάδες 10)

Γ1. ΠΑΡΑΓΩΓΗ ΛΟΓΟΥ

Να συντάξετε μια επιστολή προς το σύλλογο των καθηγητών του σχολείου σας, στην οποία θα αναφέρετε τις απαραίτητες προϋποθέσεις για τη διεξαγωγή εποικοδομητικού διαλόγου κατά τη διάρκεια των μαθημάτων μεταξύ των εκπαιδευτικών και των μαθητών αλλά και γενικά για την επίλυση των προβλημάτων που τυχόν προκύπτουν στο σχολείο. [300λ]

(μονάδες 40)

Έρη Ναθαναήλ*
Φιλόλογος

Πλήρες εκπαιδευτικό υλικό για την Έκφραση – Έκθεση Λυκείου

1. Έκφραση-Έκθεση Α’ Λυκείου, 2. Έκφραση-Έκθεση Β’ Λυκείου, 3. Έκφραση-Έκθεση Γ’ Λυκείου, 4. Υποστηρικτικό υλικό, 5. Σχεδιαγράμματα, 6. Γραμματική-Συντακτικό

Ακολουθήστε την επίσημη σελίδα μας στο facebook schooltime για να βλέπετε τις σημαντικότερες ειδήσεις στη ροή του schooltime.gr

Ακολουθήστε μας στο facebook