Θανάσης Πάνου

Του Θανάση Πάνου

Αν κανείς διαβάσει ένα μεγάλο αριθμό αφηγήσεων για δίκες μαγισσών γητευτών και δαιμονισμένων μόλις πριν από τρεις-τέσσερις αιώνες, νοιώθει ότι αυτή η δυσανάλογη εξέλιξη του τεχνολογικού και του ανθρωπιστικού σκέλους του πολιτισμού είναι παρανοϊκή.

Οι αφηγήσεις επίσης για τα βασανιστήρια σε κάνουν να αναρωτιέσαι αν οι άνθρωποι μπορούν τελικά να σωθούν από την ηλιθιότητα. Για κάθε άγιο, φαίνεται πως η ανθρώπινη φυλή παρήγαγε εκατοντάδες σωτήρες, που δεν ήσαν παρά δολοφόνοι ή ικανοί για βασανιστήρια αίσχιστου είδους. Και δίπλα τους χιλιάδες άβουλα γλοιώδη παράσιτα τα οποία τη μόνη φωνή που αρθρώνουν είναι ως ψευδομάρτυρες ή βασανιστές στην φάρσα της δίκαιας απόδοσης. Και παραδίπλα, η ανθρώπινη μάζα χωρίς καμία ζωτικότητα ή ηθική, η οποία μπορεί να αποδέχεται τα πάντα, από τραγωδίες ως αδιανόητες φάρσες λογικής ως τον ίδιο τον επαναλαμβανόμενο βιασμό της.

Αυτό που δεν είναι επίσης λογικό, είναι πως οι δικαστές ή ιεροεξεταστές παλαιότερα -οι ειλικρινείς και θρήσκοι- δεν κατανοούσαν πως και για τις μάγισσες και τους διάφορους γητευτές -τους ενόχους κατά τις μαρτυρίες- δεν υπήρχε κανένας λόγος για βασανιστήρια και κάψιμο στην πυρά και πως αντίθετα το αποτέλεσμα αυτών των πράξεων είναι να ενισχύουν και να αυξάνουν την κυριαρχία του διαβόλου στην ανθρώπινη φαντασία.

Η ζωή το 15ο αιώνα ήταν μονότονη και επαναλαμβανόμενη, το ίδιο για όλους, από τον άρχοντα και τον πλούσιο μέχρι τον τοπικό ιερέα, το γεωργό και το βοσκό. Λογικά, θα υπήρχαν όσοι ευφάνταστοι και ευαίσθητοι άνθρωποι υπάρχουν σήμερα -τουλάχιστον αναλογικά με τον πληθυσμό- αλλά δεν θα είχαν καμιά διέξοδο δημιουργίας εκτός από το να αφήνουν τον εαυτό τους να γίνει μονότονος σαν το περιβάλλον τους. Το μόνο παράξενο ή ασυνήθιστο που έμπαινε στη ζωή τους ήταν όταν ένας γυρολόγος τους πρόσφερε ένα φυλλάδιο που περιείχε τις ομολογίες μαγισσών ή όταν ο εφημέριος τους προειδοποιούσε να αποφεύγουν μια γριά που μπορούσε να μεταμορφώνεται σε νυχτερίδα.

Τα φαινόμενα δαιμόνων και η τρέλα των μαγισσών ήταν άμεση συνέπεια αυτής της έλλειψης δημιουργίας. Παράλληλα ο ανθρώπινος νους που δεν προορίζεται ποτέ για στενότητα γίνεται κοινότοπος μέσα από το κακόβουλο κουτσομπολιό για τους γείτονες.

Η τρέλα για το κυνήγι των μαγισσών σάρωσε την Ευρώπη σαν μια σειρά από μεγάλα κύματα μαζικού παραλογισμού και στις αρχές του δέκατου έκτου αιώνα, η παράνοια έφτασε στο αποκορύφωμά της ιδιαίτερα στη Γερμανία, όπου έγιναν οι πιο σαδιστικές εκδηλώσεις της. Αν μάλιστα οι ιεροεξεταστές ήσαν υπερβολικά ανεκτικοί, μπορούσαν να καούν σαν μάγοι.

Είναι δύσκολο να το καταλάβουμε στην εποχή των μεγάλων πόλεων και της μαζικής επικοινωνίας. Δεν μπορούμε να φανταστούμε το είδος της αποτελμάτωσης του ανθρώπινου νου λίγο πριν την εποχή μας. Γι αυτό ίσως στην εκπαίδευση, δίπλα στα μεγάλα ιστορικά γεγονότα και στις ηρωικές πράξεις, θα έπρεπε να υπάρχουν πηγές για τις παράλογες διαδικασίες, αντιδράσεις ή αποδοχές από τον απλό λαό.

Ασφαλώς, αν ο μέσος άνθρωπος είχε τη δυνατότητα να διαβάσει τον Όμηρο το Δάντη και τον Σαίξπηρ θα ‘χε γίνει ένας ιδιαίτερα μορφωμένος και εύγλωττος πνευματικός άνθρωπος, ποιητής ή μεγάλος καλλιτέχνης. Μεγάλωσε με αυτήν τη βασική έλλειψη βιταμίνης για το πνεύμα και τα συναισθήματα. Ακόμη και στην ύπαιθρο, μέσα σε ένα όμορφο φυσικό περιβάλλον, ο ανθρώπινος νους μένει σαν ένα πουλί μέσα σε ανοικτό κλουβί.

Είναι φυσικά αλήθεια πως, ενώ οι περισσότεροι άνθρωποι δεν γνώριζαν να διαβάζουν, όποιος είχε ιδιαίτερη θέληση, αρκετή εξυπνάδα και το μικρόβιο της δημιουργίας μπορούσε να βρει τις δικές του λύσεις. Η μόρφωση όμως ήταν μια κλειστή διαδικασία με πυρήνα τις μονές και τις επαύλεις των πλουσίων.

Επί τόσους αιώνες, το ανθρώπινο πνεύμα είχε στερηθεί από ποιοτικές επιλογές και όσες υπήρχαν ήσαν στο πλαίσιο της παραδοσιακής τέχνης και ό,τι επέτρεπε η εκκλησία το οποίο δεν θα ταρακουνούσε την “ιερή” στασιμότητα. Ο άνθρωπος όμως δεν έχει μόνο την ικανότητα για “κάτι άλλο” κάτι νέο, για να απομακρύνεται από την στενότητα προς τον μεγαλύτερο κόσμο πάνω και από αυτό που τον περιβάλλει, έχει μια μανιασμένη όρεξη για κάτι τέτοιο.

Όταν το μεγάλο ρεύμα της ρομαντικής κουλτούρας άρχισε να ικανοποιεί την όρεξη, τα μαγικά φίλτρα και οι μεταμορφώσεις των μαγισσών έγιναν κάτι που ανήκε στο παρελθόν… τουλάχιστον ως εμφανές φαινόμενο.

Θανάσης Πάνου*

Ακολουθήστε την επίσημη σελίδα μας στο facebook schooltime για να βλέπετε τις σημαντικότερες ειδήσεις στη ροή του schooltime.gr

Ακολουθήστε μας στο facebook