Νεοελληνική γλώσσα/Έκθεση Α’ Λυκείου: «Προφορικός και γραπτός λόγος», Κριτήριο Αξιολόγησης 

Του Άρη Ιωαννίδη

Κείμενο: Προφορικός και γραπτός λόγος

Μιλώντας για προφορικό και γραπτό λόγο, έχουμε στην πραγματικότητα να κάνουμε με μία περαιτέρω υποκατηγοριοποίηση της ομιλίας σε προφορική και γραπτή. Η γλώσσα υπάρχει πρώτα και πάνω απ’ όλα ως προφορική επικοινωνία. Η γραπτή ομιλία/επικοινωνία ιστορικά και ιεραρχικά ακολουθεί. Η προφορική ομιλία είναι η άμεση πλευρά της γλώσσας, ενώ η γραπτή ομιλία η έμμεση πλευρά της με τη μεσολάβηση του σημειακού συστήματος της γραφής. Ακόμη, η προφορική επικοινωνία είναι η φυσική πλευρά της γλώσσας, που επιτελείται μέσω των φωνητηρίων οργάνων του ανθρώπου, ενώ η γραπτή είναι τεχνητή διαδικασία, που προϋποθέτει τη γνώση της γραφής. Όλοι οι άνθρωποι μιλούν, ενώ όλοι δε γνωρίζουν να γράφουν. Κι ακόμα πρώτα μιλούν κι ύστερα μαθαίνουν, αν μάθουν, να γράφουν.

Με τη εφεύρεση της γραφής, την επινόηση δηλαδή ενός σημειακού συστήματος που – με μεγαλύτερη ή μικρότερη επάρκεια ανάλογα με το είδος της γραφής και τη γλώσσα – παριστάνει τον προφορικό λόγο, ο άνθρωπος μπόρεσε να εξασφαλίσει ορισμένα πλεονεκτήματα στο επίπεδο της ομιλίας, της εφαρμογής του λόγου. Μπόρεσε πρώτα απ’ όλα να νικήσει το χρόνο και το χώρο, γιατί ο γραπτός λόγος – όταν συντρέχουν και οι κατάλληλες συνθήκες (ύλη γραφής, κλιματολογικές συνθήκες κτλ.) – διασώζει το λόγο επ’ άπειρον, ενώ συγχρόνως τον κάνει προσιτό και στα πιο απομακρυσμένα μέρη της Γης. Με τη γραφή ο λόγος γίνεται «αθάνατος». Παράλληλα, ο γραπτός λόγος συντηρεί την ιστορική μνήμη και ως φορέας της ανθρώπινης εμπειρίας και γνώσεως γίνεται απαραίτητη προϋπόθεση για τη διάσωση και μετάδοση κάθε μορφής πολιτισμού. Αντιθέτως, ο χαρακτήρας και η προσφορά – καμιά φορά και η ίδια η ύπαρξη – ορισμένων πολιτισμών μας είναι σχεδόν άγνωστοι, γιατί δεν παραδόθηκαν μέσω του γραπτού λόγου.

Τέλος, σύγχρονες ιδίως μορφές επικοινωνίας που χρειάζονται μεγαλύτερη άνεση χρόνου στη διατύπωση ή, γενικότερα, μεγαλύτερη και επανειλημμένη προσπάθεια για την επίτευξη της ανάλογης μορφής (ακριβολογία, σαφήνεια, πυκνότητα, λιτότητα, παραστατικότητα κτλ.), δηλαδή πιο σύνθετες και πιο απαιτητικές μορφές επικοινωνίας, όπως είναι η λογοτεχνία, η επιστήμη, η διοίκηση κτλ., εξυπηρετούνται αναγκαστικά ή καλύτερα από το γραπτό λόγο. Δεν είναι λόγου χάρη τυχαίο ότι η λογοτεχνία – πέρα από τις διαφορετικές κοινωνικές, πολιτιστικές κ.ά. συνθήκες – εμφανίζεται, από αρκετά παλιά, κυρίως με τη μορφή του γραπτού λόγου.

Σ’ αυτά τα πλεονεκτήματα του γραπτού λόγου θα πρέπει να αντιπαρατεθεί μια χαρακτηριστική ιδιοτυπία του, που έχει από παλιά επισημανθεί άλλοτε ως μειονέκτημα και άλλοτε ως πλεονέκτημα αυτής της μορφής του λόγου. Κάθε γραπτό, το κείμενο γενικά, συχνά από τη φύση του επιδέχεται περισσότερες από μία ερμηνείες. Το κείμενο δεν κάνει διάλογο με τον αναγνώστη του, έτσι είναι ανοιχτό σε περισσότερες ερμηνείες – άρα και παρερμηνείες – του περιεχομένου του. Είναι πολυσήμαντο. Αυτή η ιδιότητα δημιουργεί κινδύνους σε μερικούς χώρους επικοινωνίας που απαιτούν τη μονοσημία. Σε τέτοιους χώρους – όπως λόγου χάρη το φιλοσοφικό ή το θρησκευτικό κείμενο – η αμφισημία ή η πολυσημία αποκλείονται εξ ορισμού. Το περιεχόμενο του μηνύματος εδώ πρέπει να είναι ένα μοναδικό.                                                     

 Γ. Μπαμπινιώτης, Θεωρητική Γλωσσολογία

Ζητούμενα:

Α1. Ποια η διαφορά προφορικού – γραπτού λόγου σύμφωνα με τον Γ. Μπαμπινιώτη; (Μονάδες 15)

Α2. Με ποια επιχειρήματα προσπαθεί να μας πείσει ο Γ. Μπαμπινιώτης για τα πλεονεκτήματα του γραπτού λόγου; (Μονάδες 15)

Β1. «Σ’ αυτά τα πλεονεκτήματα… είναι ένα μοναδικό»: Να εντοπίσετε τη δομή της παραγράφου. Να τεκμηριωθεί η απάντησής σας. (Μονάδες 10)

Β2. «επικοινωνία, ύλη»: Να γράψετε δύο φράσεις για κάθε λέξη, ώστε να δηλώνεται η δηλωτική και η συνυποδηλωτική τους σημασία . (Μονάδες 5)

Β3. «Με τη εφεύρεση της γραφής, την επινόηση δηλαδή ενός σημειακού συστήματος …ορισμένων πολιτισμών μας είναι σχεδόν άγνωστοι, γιατί δεν παραδόθηκαν μέσω του γραπτού λόγου»: Να βρεθεί ο τρόπος ανάπτυξης της παραγράφου και να δικαιολογήσετε τη χρήση της διπλής παύλας και της παρένθεσης. (Μονάδες 10)

Β4. Ακόμη, γιατί, παράλληλα, αντιθέτως, τέλος: Ποια νοηματική σχέση εκφράζουν οι λέξεις; (Μονάδες 5)

Γ1. Σε άρθρο που πρόκειται να δημοσιευτεί στον τοπικό τύπο – με αφορμή τις διαφορές προφορικού και γραπτού λόγου – αποφασίζετε να εκθέσετε τις απόψεις σας και να αναφερθείτε στον ρόλο του τελευταίου στην πορεία της ανθρωπότητας. (250-300 λέξεις). (Μονάδες 40)

Άρης Ιωαννίδης*
Φιλόλογος

Πλήρες εκπαιδευτικό υλικό για την Έκφραση – Έκθεση Λυκείου

1. Έκφραση-Έκθεση Α’ Λυκείου, 2. Έκφραση-Έκθεση Β’ Λυκείου, 3. Έκφραση-Έκθεση Γ’ Λυκείου, 4. Υποστηρικτικό υλικό, 5. Σχεδιαγράμματα, 6. Γραμματική-Συντακτικό

Ακολουθήστε την επίσημη σελίδα μας στο facebook schooltime για να βλέπετε τις σημαντικότερες ειδήσεις στη ροή του schooltime.gr

Ακολουθήστε μας στο facebook