Η πεζολογία και η αοριστολογία, σπάνιες – περίεργες λέξεις, η απόκλιση από το επικοινωνιακό πλαίσιο, το επιχείρημα, η χρήση του «Πρέπει»

Του Άρη Ιωαννίδη

Δεν είναι λίγες οι περιπτώσεις που στα κείμενα των μαθητών μας συναντάμε αρκετά λάθη, ασάφειες και ανακρίβειες στην προσπάθειά τους να δώσουν μία όσο γίνεται καλύτερη και πιο πειστική μορφή στα επιχειρήματά τους. Αρκετά συχνά δε στην προσπάθειά τους να εντυπωσιάσουν χάνουν και την ουσία, αλιεύοντας λέξεις και φράσεις που δεν ταιριάζουν στο ύφος τους.

Η πεζολογία και η αοριστολογία

Πολύ σύνηθες φαινόμενο σε αρκετά  γραπτά  υποψηφίων είναι οι κοινότοπες, πεζές εκφράσεις. Μάλιστα, μερικές φορές είναι πολλές και  «ρίχνουν» πολύ το επίπεδο του γραπτού, το οποίο  δεν απέχει και πολύ από τον τρόπο έκφρασης τους στον προφορικό λόγο. Καλή η προφορικότητα, αλλά πρέπει να συνάδει με το ανάλογο επικοινωνιακό πλαίσιο και να μην ξεφεύγει από τα επιτρεπτά όρια. «Μέτρον άριστον». Η βιωματικότητα πρέπει να είναι εμφανής στο κείμενο, όμως σε καμία περίπτωση δεν πρέπει να ταυτίζεται με την πεζότητα και την απλοϊκότητα, που κάθε άλλο παρά ταιριάζουν στο (ημι)επίσημο ύφος ενός κειμένου, που πρόκειται να αξιολογηθεί, και μάλιστα με τα πιο υποκειμενικά και ενδεχομένως πιο αυστηρά κριτήρια.

Από την άλλη η αοριστολογία. Αυτό που πρέπει να διακρίνει το γραπτό μας είναι η σαφήνεια και η ακρίβεια. Στοιχεία που θα το «απογειώσουν». Αν δώσουμε το δικαίωμα στον βαθμολογητή να διαβάσει και να ξαναδιαβάσει το κείμενό μας προκειμένου να «βγάλει άκρη» με τα λεγόμενά μας, το χάσαμε το παιχνίδι. Απλά. Ό,τι αναφέρουμε πρέπει με την πρώτη ανάγνωση να είναι σαφές και ακριβές. Δυστυχώς, δεν θα είμαστε παρόντες στη βαθμολόγηση προκειμένου να δώσουμε τις κατάλληλες εξηγήσεις στην περίπτωση που ο βαθμολογητής δεν βγάζει άκρη με κάτι που αναφέραμε. Σαφήνεια και ακρίβεια λοιπόν. Η εποχή που οι μαθητές αλίευαν οτιδήποτε έδινε στο κείμενό τους ένα πολύ επίσημο, στημένο και απόμακρο μερικές φορές ύφος έχει περάσει ανεπιστρεπτί. 

Σπάνιες – περίεργες λέξεις

Ο εντυπωσιασμός αποτελούσε και αποτελεί για πολλούς μαθητές ένα όνειρο που μερικές φορές όμως εξελίσσεται σε εφιάλτη. Η αλίευση σπάνιων, περίεργων, εξεζητημένων λέξεων απ’ όπου να ’ναι και όπως να ΄ναι αποτελεί δεκαετίες τώρα ένα «σπορ» που ακόμη και σήμερα δείχνει να γοητεύει την πλειονότητα των μαθητών. Δυστυχώς όμως μάλλον μόνο αυτούς.

Το να εντάσσεις μια λέξη που σε εντυπωσιάζει στο κείμενό σου δεν είναι δα και τόσο κακό. Αρκεί βέβαια το ύφος ολόκληρου του κειμένου να είναι τέτοιο που να παρέχει τη δυνατότητα ομαλής αφομοίωσης της εν λόγω λέξης. Φανταστείτε ένα κείμενο απλό, λιτό στα όρια του απλοϊκού να βρίθει «περίεργων» λέξεων, που εντυπωσίασαν το μαθητή – τρια και έκρινε καλό να τις ενσωματώσει, πιστεύοντας ότι έτσι το γραπτό θα ανέβει επίπεδο. Θα ανέβει ή θα «κατρακυλήσει», προκαλώντας ταυτόχρονα και το γέλιο σε όποια – ον το διαβάσει; Και ακόμη χειρότερο αν αυτή, αυτός είναι ο βαθμολογητής – κριτής του…

Κάποιοι μάλιστα κατεβάζουν στοίβες λεξιλογίων, λεξικών και δεν ξέρω και τι άλλο προκειμένου να εμπλουτίσουν αυτό που αποκαλούμε λεξιλογικό «οπλοστάσιο». Εν μέρει καλά κάνουν, αλλά με μέτρο, μη χαθεί η ουσία. Βέβαια, κατά πόσο μπορούμε να αντιληφθούμε πλήρως το σημασιολογικό εύρος μιας λέξης, αποκομμένης από το φυσικό της περιβάλλον, που δεν είναι άλλο από το κείμενο, αυτό είναι άλλο. Από τη στιγμή μάλιστα που παρατηρείται και το φαινόμενο της πολυσημίας για πολλές απ’ αυτές,  τα πράγματα γίνονται ακόμη πιο περίπλοκα.

Προτείνω λοιπόν το κείμενο να «φωτογραφίζει» το μαθητή. Να είναι αντιπροσωπευτικό των βιωμάτων του, των εμπειριών του και των διαβασμάτων του. Να εκφράζει αυτό που πραγματικά σκέφτεται με τρόπο φυσικό και αβίαστο. Το ζητούμενο δεν είναι να πείσουμε τον αναγνώστη του κειμένου μας με την ποσότητα των «περίεργων» λέξεων που θα χρησιμοποιήσουμε, αλλά με την ποιότητα του λόγου μας, τον αυθορμητισμό μας, τη σαφήνεια, την ακρίβεια και την καθαρότητα των επιχειρημάτων μας.  

Η απόκλιση από το επικοινωνιακό πλαίσιο

Κάποια στιγμή τα παιδιά οφείλουν να αντιληφθούν πως κάθε γραπτό παραγωγής λόγου υπακούει σε κάποιους κανόνες και αρχές, αναλόγως του επικοινωνιακού πλαισίου, στο οποίο καλούνται να αναπτύξουν τις θέσεις και τα επιχειρήματά τους. Μέχρι εδώ όλα καλά. Άλλωστε, ο εκθεσιότιτλος καθορίζει με ακρίβεια το πλαίσιο στο οποίο πρέπει να κινηθούν.

Όμως, το κακό είναι ότι οι περισσότεροι – ες «βαπτίζουν» αδικαιολόγητα το κείμενό τους άρθρο, επιστολή, ομιλία κατά το δοκούν… Με ένα τίτλο και το κειμενάκι μας μεταμορφώνεται ως διά μαγείας σε άρθρο. Μία προσφώνηση και το μέχρι πρότινος αποδεικτικό δοκίμιο μεταλλάσσεται σε ομιλία ή επιστολή… Αρκούν όμως αυτά, προκειμένου το κείμενό μας να αποκτήσει την ταυτότητα που πρέπει να έχει;

Η αλήθεια είναι πως όχι. Ολόκληρο το κείμενο πρέπει να έχει όλα εκείνα τα στοιχεία που χαρακτηρίζουν το συγκεκριμένο κάθε φορά είδος. Από την αρχή μέχρι το τέλος του. Στόχος μας είναι ο βαθμολογητής να έχει τη «γεύση» της ομιλίας, της επιστολής, του άρθρου, του δοκιμίου ή και ακόμη της επιφυλλίδας, του ημερολογίου, του διαλόγου, της συνέντευξης, αν βέβαια ζητηθούν. Και για να γίνει αυτό, απαραίτητη προϋπόθεση είναι να συναντήσει όλα εκείνα που απαιτούνται στο κείμενό μας: από τον τίτλο, την προσφώνηση, την προφορικότητα μέχρι την επιφώνηση, την αντικειμενικότητα ή την αμεσότητα. Διαβάζοντας το κείμενό μας πρέπει να αισθανθεί έμμεσα τον παλμό της ομιλίας / εισήγησής μας, το αίτημα της επιστολής μας, την επικαιρότητα και την αντικειμενικότητα που θα διαπνέει το άρθρο μας και τη διαχρονικότητα του δοκιμίου μας. Μόνο έτσι το κείμενό μας θα ανταποκρίνεται στο είδος που ζητείται, ώστε να πάρουμε όλες τις μονάδες στη βαθμολόγηση.

Το επιχείρημα

Το επιχείρημα αποτελεί τη θεμέλιο λίθο του κειμένου μας. Μην ξεχνάμε ότι πρόκειται για επιχειρηματολογικό κείμενο και σκοπός μας είναι η απόδειξη της θέσης μας. Και βέβαια προκειμένου να επιτευχθεί κάτι τέτοιο απαιτείται χρήση της επίκλησης στη λογική, καθώς αποτελεί τον μόνο τρόπο πειθούς με αποδεικτική δύναμη. Απαιτείται επιχειρηματολογία και τεκμηρίωση.

Και εδώ είναι το λάθος. Θέλουμε επιχειρηματολογία. Όχι απλώς ιδέες ατεκμηρίωτες και ατάκτως ερριμμένες, μόνο και μόνο για να φτάσουμε στο επιθυμητό όριο λέξεων.  Επιχειρήματα με καλή δόμηση, που θα προβάλλεται η βασική μας θέση και κατόπιν θα επενδύεται με τις δευτερεύουσες ιδέες  μας, που θα  καταστήσουν αξιόπιστο και συνάμα έγκυρο το επιχείρημά μας, ικανοποιώντας και πείθοντας το βαθμολογητή για τις ικανότητες μας να αποδείξουμε τη θέση μας.

Η έκθεση δεν είναι καθαρά γνωστικό αντικείμενο. Δεν αξιολογούνται οι γνώσεις μας αλλά η ικανότητά μας στη σύνθεση ενός κειμένου, η αφαιρετική μας σκέψη, η κριτική μας ικανότητα, η εκφραστική μας δεινότητα και πάνω απ’ όλα η ικανότητά μας να στηρίζουμε τα πιστεύω μας σε αξιόπιστα και έγκυρα επιχειρήματα.

 Η έκθεση δεν είναι «εδώ τα λέμε όλα». Δεν είναι ό,τι καλύτερο να συνωστίζονται  στην παράγραφό μας ό,τι ξέρουμε και δεν ξέρουμε, μόνο και μόνο για να εντυπωσιάσουμε με την ευρυμάθειά μας. Σ’ αυτή την περίπτωση περνάμε στη φάση της «θεματικής πολυδιάσπασης» και το μόνο που πετυχαίνουμε είναι να προβαίνουμε σε μια απλή απαρίθμηση ιδεών και μία αυστηρή μερικές φορές κατηγοριοποίηση που τυποποιεί επικίνδυνα το γραπτό μας, στερώντας του κάθε στοιχείο βιωματικότητας. Το αποτέλεσμα, τραγικό συνήθως.

 Τα επιχειρήματά μας δεν αξιολογούνται ποσοτικά αλλά ποιοτικά. Ο βαθμολογητής δεν περιμένει από εμάς απαραιτήτως συγκεκριμένα επιχειρήματα που ενδεχομένως τού έχουν δοθεί ως ενδεικτικές απαντήσεις, αλλά να αξιολογήσει την ικανότητά μας να τα δομήσουμε επαρκώς και να τα παρουσιάσουμε αξιοπρεπώς.  Πάντα βέβαια στα όρια της λογικής και της εγκυρότητας. Επομένως, 2 με 3 επιχειρήματα ανά παράγραφο πιστεύω πως είναι ό,τι καλύτερο. Επιχειρήματα με βάθος και ουσία. Επιχειρήματα που ταιριάζουν στην προσωπικότητα και τα βιώματα ενός μαθητή. Επιχειρήματα που θα έχουν την ταυτότητά του και θα έχουν τη δυνατότητα να πείσουν και πάνω απ’ όλα να αποδείξουν.

Η χρήση του «Πρέπει»

Διορθώνοντας τα γραπτά μαθητών – τριων, αυτό που διαπιστώνουμε μετά λύπης είναι τα επαναλαμβανόμενα λάθη, που δεν έχουν τελειωμό. Λες και υπάρχει ένα μηχάνημα παραγωγής πανομοιότυπων γραπτών, με κοινότοπα λάθη. Γραπτά που πολλές φορές μόλις και μετά βίας θυμίζουν γραπτά μαθητών Λυκείου που προετοιμάζονται για Πανελλαδικές Εξετάσεις. Η αλήθεια είναι ότι το επίπεδο έχει «πέσει», όπως και ο δείκτης ωριμότητας που  χαρακτηρίζει τα περισσότερα απ’ αυτά. Οι λόγοι πολλοί και γνωστοί. Η αποχή από το δημιουργικό διάβασμα, η πολύωρη αποχαύνωση μπροστά από μία οθόνη, το εξετασιοκεντρικό σύστημα εκπαίδευσης και άλλα πολλά… Ας δούμε, λοιπόν, μερικά από αυτά,  τα πολύ γνωστά σε όλους εμάς που διορθώνουμε γραπτά των παιδιών, λάθη.

Ξεκινάμε. Η ανεξέλεγκτη έως και ασύδοτη χρήση του «πρέπει» («πρεπολογία»…), που έχει γίνει «καραμέλα» πλέον στα περισσότερα γραπτά, λες και είναι τόσο άνοστα που το συγκεκριμένο ρήμα θα τα γλυκάνει (εδώ που τα λέμε κάτι τέτοιο δεν απέχει και πολύ από την πραγματικότητα). Δεν τολμάμε να θέσουμε ως ζητούμενο σε ένα θέμα έκθεσης τους τρόπους αντιμετώπισης ή τους τρόπους περιορισμού του τάδε φαινομένου και «τσουπ» κάνει μεγαλοπρεπώς την εμφάνισή του το αγαπημένο σε πολλούς και πολλές «πρέπει». Και όχι μία ή δύο αλλά πάμπολλες φορές, καθιστώντας το ύφος του κειμένου μας αυταρχικό, επιτακτικό, θυμίζοντας κάτι από τις 10 εντολές. Και όπου λείπει το «πρέπει», ξεκινάει η περίοδος με το «Να…». Άλλο κι αυτό. Χωρίς καν ρήμα η πρόταση. Ορφανή. Η γλώσσα μας, όμως, δεν είναι ορφανή.  Έχει προβλέψει για όλα αυτά, και με το παραπάνω μάλιστα. Δεκάδες λέξεις – φράσεις υπάρχουν, προκειμένου να καλύψουν το δυσαναπλήρωτο – για πολλούς και πολλές –  κενό του «πρέπει». Ας πάρουμε μια εικόνα: επιβάλλεται να…, χρειάζεται να…, χρέος / ευθύνη / ρόλος του / της είναι να…, κρίνεται αναγκαίο / επιτακτικό / χρήσιμο να…, οφείλει / οφείλουμε να…, καλό είναι να…, απαιτείται να…, και άλλα πολλά παρόμοια που μπορούν επάξια να αντικαστήσουν το αγαπημένο σε πολλούς και πολλές «πρέπει». Κάπου εδώ, λοιπόν, η ακατάσχετη «πρεπολογία» οφείλει / επιβάλλεται / απαιτείται (και όχι πρέπει, για να μη μας πουν και «δάσκαλε που δίδασκες και νόμο δεν εκράτεις»…) να λάβει τέλος, παραδίδοντας τα σκήπτρα σε άλλες πιο εύηχες και λιγότερο «δικτατορικές» και αυταρχικές λέξεις / φράσεις, καθιστώντας το κείμενό μας πιο  «δημοκρατικό». Ας το προσπαθήσουμε και μάλλον δεν θα βγούμε χαμένοι… Τι λέτε;

(Το κείμενο δημοσιεύτηκε τμηματικά στο schooltime.gr από τον Δεκέμβριο 2017 έως τον Μάιο 2018)

Άρης Ιωαννίδης*
Φιλόλογος

Πλήρες εκπαιδευτικό υλικό για την Έκφραση – Έκθεση Λυκείου

Κατεβάστε δωρεάν 200+ σχολικά βοηθήματα από το schooltime.gr

1. Έκφραση-Έκθεση Α’ Λυκείου, 2. Έκφραση-Έκθεση Β’ Λυκείου, 3. Έκφραση-Έκθεση Γ’ Λυκείου, 4. Υποστηρικτικό υλικό, 5. Σχεδιαγράμματα, 6. Γραμματική-Συντακτικό

Ακολουθήστε την επίσημη σελίδα μας στο facebook schooltime για να βλέπετε τις σημαντικότερες ειδήσεις στη ροή του schooltime.gr

Ακολουθήστε μας στο facebook