Λατινικά Λυκείου – Συντακτικό: Το αίτιο

Του Άρη Ιωαννίδη

Το αίτιο στη λατινική, όπως και στα αρχαία ελληνικά άλλωστε, αποτελεί ένα σημαντικό κομμάτι του συντακτικού.  Διακρίνεται σε αναγκαστικό, τελικό και ποιητικό.

Αναγκαστικό αίτιο

Το αναγκαστικό αίτιο διακρίνεται σε εξωτερικό και εσωτερικό. Βρίσκεται συνήθως κοντά σε ρήματα ψυχικού (ή και σωματικού) πάθους.

  • Εξωτερικό αναγκαστικό αίτιο:  πρόκειται για  αίτιο που εντοπίζεται  σε εξωτερικές καταστάσεις, γεγονότα ή συμβάντα (και όχι σε συναισθήματα και ψυχικές συγκινήσεις).

Εκφράζεται εμπρόθετα με τις προθέσεις:

  • ob, per, propter + αιτιατική.
    π.χ. Ρropter servi scelus et audaciam, tanto dolore est adfectus Aesopus.
  • de, ex, ab (prae) + αφαιρετική.
  • causa, gratia + γενική.

Εκφράζεται επίσης  απρόθετα με  απλή αφαιρετική (της αιτίας).
Π.χ. Puella, longā morā standi fessa, rogavit materteram .

  • Εσωτερικό αναγκαστικό αίτιο: πρόκειται για αίτιο εσωτερικό, που  εκφράζει ψυχική αντίδραση.

 Π.χ.dolore (από πόνο), timore (από φόβο).

 Ενδέχεται να  συνοδεύεται από μετοχή παθητικού παρακειμένου που σημαίνει «παρακινημένος, σπρωγμένος : adductus, permotus».

 Εκφράζεται με απλή αφαιρετική.
π.χ. Adulescens, […] cupiditate pugnandi permotus, in certamen ruit.

Σε αυτό το σημείο καλό είναι να αναφέρουμε και τις  στερεότυπες φράσεις iussu, iniussu, rogatu + γενική προσώπου (Υποκειμενική).
Π.χ. Nasica sensit illam domini iussu id dixisse.

Σημείωση: Το αναγκαστικό αίτιο ενδέχεται να λάβει  και άλλη μορφή. Συγκεκριμένα, μπορεί να εκφραστεί με δευτερεύουσα αιτιολογική πρόταση, αιτιολογική μετοχή, απλή γενική ή αιτιατική  ή και με επίρρημα.

Τελικό και ποιητικό αίτιο

Το τελικό αίτιο εκφράζει τον σκοπό μιας ενέργειας (τον σκοπό για τον οποίο γίνεται ή δε γίνεται κάτι) και εκφέρεται με τους παρακάτω τρόπους: 

  • με δευτερεύουσα τελική πρόταση , π.χ. ut eo uteretur
  • με δευτερεύουσα αναφορική-τελική πρόταση , π.χ. qui eo uteretur.
  • με εμπρόθετο προσδιορισμό: causā, gratiā + γενική του γερουνδίου (σε αυτή την περίπτωση συνήθως παρατηρείται το φαινόμενο της αναστροφής προθέσεως).
  • με εμπρόθετο προσδιορισμό: ad, in + αιτιατική του γερουνδίου
  • με το σουπίνο –um (αιτιατική πτώση) , π.χ. Complures praedonum duces forte salutatum ad eum venerunt.
  • με γερουνδιακό του σκοπού, μετά από ρήματα που σημαίνουν «δίνω, παραδίδω, παρέχω», π.χ. Ille se […] eis spectandum
  • με εμπρόθετο ουσιαστικό (ad, in + αιτιατική πτώση), π.χ. Adulescens […] in certamen
  • με τη δοτική (κατηγορηματική) του σκοπού (exemplo, auxilio, usui…)
  • με απλή δοτική του γερουνδίου, μετά από επίθετα που σημαίνουν «κατάλληλος, χρήσιμος – aptus, idoneus, commodus, utilis» απλή δοτική του γερουνδίου για να εκφράσει τον σκοπό.

Προσοχή: Σε περίπτωση που ζητηθεί σε άσκηση να δηλωθεί ο σκοπός (το τελικό αίτιο), μετά από ρήμα κίνησης ή σκόπιμης ενέργειας , απαντάμε εφαρμόζοντας τους 5 πρώτους τρόπους εκφοράς του σκοπού.

Ποιητικό αίτιο

Εκφέρεται  ως εξής:

  • απρόθετα με απλή αφαιρετική, εφόσον πρόκειται για άψυχο.
  • εμπρόθετα με την πρόθεση a (όταν ακολουθεί σύμφωνο) ή αb (όταν ακολουθεί φωνήεν)  + αφαιρετική, εφόσον πρόκειται για έμψυχα, ονόματα περιληπτικά ή άψυχα προσωποποιημένα.
    Π.χ. Curat et providet ne […] nostra consilia ab hostibus cognoscantur

με δοτική προσωπική του ποιητικού αιτίου, μετά από ρήμα σε παθητική περιφραστική συζυγία (γερουνδιακό + sum) ή σπανιότερα μετά από συντελικό χρόνο παθητικής φωνής.

Άρης Ιωαννίδης*
Φιλόλογος

Πλήρες εκπαιδευτικό υλικό για τα Λατινικά Λυκείου

• Λατινικά Λυκείου • Διαγωνίσματα Λατινικών

Ακολουθήστε την επίσημη σελίδα μας στο facebook schooltime για να βλέπετε τις σημαντικότερες ειδήσεις στη ροή του schooltime.gr

Ακολουθήστε μας στο facebook