Κριτήριο αξιολόγησης – Νεοελληνική Γλώσσα/Έκφραση-Έκθεση Γ’ Λυκείου: Μορφές ελευθερίας

Της Χαράς Ανδρονίδη

Μορφές της ελευθερίας

Ποιος είναι ο ελεύθερος άνθρωπος; Ποιος μπορεί και αξίζει να λέγεται ελεύθερος; Όσο κι αν το ερώτημα τούτο φαίνεται απλό, η απάντηση δεν είναι καθόλου εύκολη. Ας επιχειρήσουμε να πλησιάσουμε το θέμα. Θα αποζημιωθούμε για τον κόπο μας.

Κατά τον κλασικό ορισμό, ελεύθερος είναι ο άνθρωπος «ο έχων ιδίαν βούλησιν». Αυτός που διαθέτει τον εαυτό του, ρυθμίζει τη ζωή του, παίρνει και εκτελεί τις αποφάσεις του κατά τη δική του κρίση, σύμφωνα με τις επιθυμίες, τις επιδιώξεις, τα συμφέροντα του.

Πόσοι όμως και ποιοι είναι με το νόημα τούτο πραγματικά ελεύθεροι; Είναι ελεύθερος, ή έως ποιο βαθμό είναι ελεύθερος ο άνθρωπος που διαθέτει άφθονα οικονομικά μέσα για τα θελήματά του, ακόμη και στις κοινωνίες σαν τις δικές μας σήμερα, όπου όλα τα αγοράζει κανείς με το χρήμα; Εχθρός της ελευθερίας είναι η εξάρτηση και τόσο βαρύτερη γίνεται η εξάρτηση του ανθρώπου όσο πολλαπλασιάζονται οι ανάγκες του. Επομένως, αλλού πρέπει να αναζητήσουμε το μέτρο και την εγγύηση της ελευθερίας ενός ατόμου και όχι στους πόρους του. Με αυτήν την αντίληψη ο δούλος Επίκτητος, ο αρχαίος στωικός, έλεγε ότι όχι αυτός αλλά ο κύριος του είναι δούλος, γιατί έχει τόσες και τέτοιες ανάγκες που είναι αδύνατο να τις ικανοποιήσει, ενώ αυτός έχει απαλλαγεί σε τέτοιο βαθμό από τις δικές του, ώστε δε χρειάζεται τίποτα περισσότερο από όσα του αρκούν, για να ζήσει απερίσπαστος και ευτυχής.

Με την παρατήρηση αυτή το ζήτημά μας παίρνει άλλη τροπή: μήπως πάνω από την πολιτική και τη νομική βρίσκεται η ψυχολογική ελευθερία, και χειρότερη μορφή δουλείας είναι η δουλεία της ψυχής, η αιχμαλωσία της από τις τυραννικές ανάγκες, που μεταβάλλει τον άνθρωπο σε ανδράποδο; Οι αρχαίοι σοφοί (όχι μόνο οι Έλληνες) πραγματικά ελεύθερο θεωρούσαν τον αυτάρκη άνθρωπο. Και συμβούλευαν τον απλό και λιτό βίο, που δε μας επιβάλλει πιεστικές εξαρτήσεις.

Στη συνέχεια αυτών των σκέψεων θα συναντήσουμε ένα άλλο είδος ελευθερίας, την ηθική ελευθερία. Όταν το νέο Σύνταγμά μας αναθέτει στην Παιδεία να κάνει τα Ελληνόπουλά «ελεύθερους πολίτες», σκεφτήκαμε άραγε πώς εννοεί την ελευθερία ο νομοθέτης; Δεν πρόκειται ασφαλώς εδώ ούτε για την πολιτική και νομική ούτε για την ψυχολογική ελευθερία, αλλά για μια άλλη υψηλότερη μορφή αυτής της αρετής, που ευγενίζει τον άνθρωπο και τον κάνει ικανό και άξιο για τους άλλους τύπους ελευθερίας. Θα την μαντέψουμε, εάν την αναζητήσουμε εκεί που λείπει -ολικά ή μερικά- στις διάφορες μορφές της πνευματικής δουλείας που εξανδραποδίζουν τον άνθρωπο και τον εξευτελίζουν. Εννοώ την αμάθεια, την ανευθυνότητα και την ανανδρία. Είναι νομίζω, αυτονόητο ότι ο αμαθής όχι μόνο είναι καταδικασμένος σε επαχθείς εξαρτήσεις, αλλά περιορίζεται και από τον πάρα πολύ μικρό, τον ασήμαντο αριθμό των επιλογών που καλείται να κάνει με τη φτωχή φαντασία και την ισχνή κρίση του. Κρέμεται από τους άλλους, γίνεται εύκολο θύμα της άγνοιάς του. Δουλεία είναι και η ανευθυνότητα, θεληματική και βολική δουλεία. Ελευθερία και ευθύνη είναι έννοιες αλληλένδετες. Όπως μόνο ο ελεύθερος είναι και υπεύθυνος, έτσι και όποιος αποφεύγει και δεν αναδέχεται τις ευθύνες των πράξεων του, ο ευθυνόφοβος και ευθυνοφυγάς, είναι από την ίδια την προαίρεσή του δούλος. Όσο για την ανανδρία κανείς, υποθέτω, δε θα παραδεχτεί ότι συμβιβάζεται με το αίσθημα και την έφεση της ελευθερίας. Απεναντίας είναι συνάρτηση της δουλείας. Ο άνανδρος είναι δούλος όπως ο δούλος είναι άνανδρος.[…].

Όλοι οι λαοί του δικού μας γεωγραφικού πλάτους διέκριναν ανέκαθεν το ελεύθερο από το δουλικό ήθος, τον ελεύθερο από τον δουλικό χαρακτήρα. Η υψηλοφροσύνη, η αυτοπεποίθηση, η υπερηφάνεια ήσαν του πρώτου ιδιότητες. Η ευτέλεια, η ανασφάλεια, η ταπεινή κολακεία γνωρίσματα του δεύτερου. Με μια λέξη, στη «δουλοφροσύνη» συνόψιζαν όλα τα ελαττώματα, όλες τις ανεπάρκειες που υποβιβάζουν τον άνθρωπο στο επίπεδο όντων κατώτερων και από μερικά υπερήφανα και ανυπότακτα ζώα.

Ε. Π. Παπανούτσου

Παρατηρήσεις:

Α. Να γράψετε την περίληψη του κειμένου που σας δόθηκε, χωρίς δικά σας σχόλια, σε 100 – 120 λέξεις.

Μονάδες 25

Β1. Να αναπτύξετε την παρακάτω άποψη σε μία παράγραφο 90 – 100 λέξεων.

«Εχθρός της ελευθερίας είναι η εξάρτηση και τόσο βαρύτερη γίνεται η εξάρτηση του ανθρώπου όσο πολλαπλασιάζονται οι ανάγκες του».

Μονάδες 10

Β2. Ο συλλογισμός του Επίκτητου σχηματικά αποδίδεται ως εξής:

  • Όποιος δεν μπορεί να ικανοποιήσει τις ανάγκες του είναι δούλος.
  • Ο αφέντης του Επίκτητου έχει τόσες και τέτοιες ανάγκες που είναι αδύνατο να τις ικανοποιήσει, ενώ ο Επίκτητος δε χρειάζεται τίποτα περισσότερο από όσα έχει.
  • Άρα όχι ο Επίκτητος, αλλά ο κύριος του είναι δούλος.

Να αξιολογήσετε το επιχείρημα (θεωρήστε ότι οι προκείμενες ισχύουν) και να διακρίνετε το είδος του συλλογισμού (επαγωγικός ή παραγωγικός) δικαιολογώντας την απάντηση σας.

Μονάδες 3 + 3 = 6

Β3. Πως θα δικαιολογούσατε την εναλλαγή του γ’ προσώπου (απρόσωπη γραφή) και του α΄ πληθυντικού στην τελευταία παράγραφο του κειμένου;

Μονάδες 5

Β4. «Όλοι οι λαοί του δικού μας γεωγραφικού πλάτους… υπερήφανα και ανυπότακτα ζώα». Να εντοπίσετε τη δομή και τον τρόπο ανάπτυξης της παραγράφου.

Μονάδες 5

Β5. α. βούλησιν, θελήματα, εξανδραποδίζουν, άγνοιας, κατώτερων: να αντικαταστήσετε καθεμία από τις παραπάνω λέξεις με μία συνώνυμη, χωρίς να αλλοιώνεται το νόημα του κειμένου.

Μονάδες 5

β. δουλείας, ανανδρία, ελαττώματα, ανυπότακτα: για καθεμία από τις παραπάνω λέξεις να δώσετε ένα αντώνυμο.

Μονάδες 4

Γ. Παραγωγή λόγου

Με αφορμή την άποψη του Θουκιδίδη «εύδαίμον το ελεύθερον, το δε ελεύθερον εύψυχο»(= ευτυχία σημαίνει ελευθερία κι ελευθερία σημαίνει γενναιότητα), διεξάγεται στην τάξη σας ένας διάλογος σχετικά με το πόσο η ανθρώπινη ελευθερία αποτελεί ένα από τα σημαντικότερα ζητούμενα της εποχής μας. Σε αυτή τη συζήτηση, παρουσιάζετε συνοπτικά τις απόψεις σας σχετικά με τα ισχυρότερα «δεσμά» που περιορίζουν την ελευθερία του σύγχρονου ανθρώπου, καθώς και την ανάγκη να αντιστραφεί αυτό το φαινόμενο του σύγχρονου εξανδραποδισμού με τη βοήθεια του εκπαιδευτικού συστήματος.

Μονάδες 40

 

Ενδεικτικές απαντήσεις

Α. Περίληψη

Ο δοκιμιογράφος στο απόσπασμα διερευνά το ζήτημα της ελευθερίας του ανθρώπου. Αφού ορίζει ως ελεύθερο αυτόν που ενεργεί σύμφωνα με τη θέλησή του, διατείνεται ότι η κατοχή υλικών αγαθών δεν αποτελεί απόδειξη ελευθερίας, αφού η υποταγή στις διευρυνόμενες ανάγκες καθιστά τον άνθρωπο ψυχολογικά ανελεύθερο, όπως επιβεβαιώνουν και οι αρχαίοι σοφοί. Υψηλότερη όμως μορφή ελευθερίας θεωρεί την ηθική, η οποία απαλλάσσει τον άνθρωπο από τα δεσμά της αμάθειας, της ανευθυνότητας και της ανανδρίας, που τον εξανδραποδίζουν, ενώ η γνώση, η ανδρεία και η υπευθυνότητα τον απελευθερώνουν. Τέλος, ο συγγραφέας επισημαίνει ότι σε όλους τους λαούς ο ελεύθερος χαρακτήρας συνδέεται με τις αιώνιες ηθικές αξίες, ενώ ο δουλικός με συμπεριφορές που υποβιβάζουν τον άνθρωπο ως οντότητα.

Β1. Ανάπτυξη παραγράφου

«Εχθρός της ελευθερίας είναι η εξάρτηση και τόσο βαρύτερη γίνεται η εξάρτηση του ανθρώπου όσο πολλαπλασιάζονται οι ανάγκες του». Η επικράτηση του υλιστικού προτύπου ζωής και ο βομβαρδισμός με διαφημιστικά μηνύματα καθι­στούν τον άνθρωπο ετεροκαθοριζόμενο, δούλο των διαρκώς διευρυνόμενων αναγκών του. Ο άνθρωπος των σύγχρονων κοινωνιών εμπλέκεται στον φαύλο κύκλο απόκτησης και κατανάλωσης αγαθών από τον οποίο μάταια αγωνίζεται να βγει, καθώς οι μηχανισμοί χειραγώγησης αυξάνουν με γεωμετρική πρόοδο τις επιθυμίες του. Εγκλωβίζεται, λοιπόν, σε έναν τρόπο ζωής που δημιουργεί συνεχώς αισθήματα στέρησης και ανικανοποίησης, με συνέπεια να ακυρώνεται η ελεύθερη βούληση και να αναιρείται η πνευματική του αυτονομία.

Β2. Αξιολόγηση επιχειρήματος και είδος συλλογισμού

Το επιχείρημα είναι ορθό, γιατί διαθέτει και αλήθεια και εγκυρότητα. Αλήθεια δια­θέτει με βάση την άποψη που μας δίνεται ότι «οι προκείμενες προτάσεις ισχύουν», δηλαδή ανταποκρίνονται στην πραγματικότητα. Εγκυρότητα διαθέτει, επειδή το συμπέρασμα απορρέει με λογική αναγκαιότητα από τις προκείμενες.

Ο συλλογισμός είναι παραγωγικός, γιατί ξεκινά από μια γενική αρχή/διατύπωση, που ισχύει για κάθε άνθρωπο και καταλήγει σε συμπέρασμα ειδικό, που αφορά στον Επίκτητο και τον κύριό του.

Β3. Γνωρίσματα του αποδεικτικού δοκιμίου

Μερικά χαρακτηριστικά του αποδεικτικού δοκιμίου που εντοπίζονται και στο κεί­μενό μας είναι:

α. Η επίκληση κυρίως στη λογική. Ο δοκιμιογράφος χρησιμοποιεί επιχειρήματα και τεκμήρια (παραδείγματα).

β. Η πρόθεση του πομπού να αναλύσει ένα θέμα, να πείσει, να εξηγήσει. Στο κείμενό μας ο συγγραφέας επιδιώκει να αναλύσει τη σημασία της εσωτερικής ελευθερίας του ανθρώπου.

γ. Η αναφορική κυρίως λειτουργία της γλώσσας. Ο Ε. Π. Παπανούτσος απευθύ­νεται στη λογική του δέκτη και χρησιμοποιεί τις λέξεις κυρίως με τη δηλωτική τους σημασία.

δ. Η αναφορά σε διαχρονικά θέματα. Η αναζήτηση του βαθύτερου νοήματος της ελευθερίας του ανθρώπου αποτελεί θέμα διαχρονικό και όχι επίκαιρο.

B4. Δομή και τρόπος ανάπτυξης παραγράφου

Θεματική περίοδος: «Όλοι οι λαοί του δικού μας… το δουλικό χαρακτήρα».

Σχόλια-Λεπτομέρειες: «Η υψηλοφροούνη, η αυτοπεποίθηση,… γνωρίσματα του δεύτερου Με μια λέξη, στη «δουλοφροσύνη»… και από μερικά υπερήφανα και ανυπότακτα ζώα».

Κατακλείδα: Δεν υπάρχει.

Τρόπος ανάπτυξης παραγράφου

Η παράγραφος αναπτύσσεται με σύγκριση και αντίθεση. Συγκρίνονται και αντιπαρατίθενται ο ελεύθερος από τον δουλικό χαρακτήρα και αναφέρονται χαρακτηρι­στικά τους.

«Η υψηλοφροούνη, η αυτοπεποίθηση, η υπερηφάνεια ήσαν του πρώτου ιδιότητες.

Η ευτέλεια, η ανασφάλεια, η ταπεινή κολακεία γνωρίσματα του δεύτερου».

Β5 α.

 

Συνώνυμα
Βούλησινθέληση
Απερίσπαστοςανεμπόδιστος, ανενόχλητος
Εξανδραποδίζουνυποδουλώνουν
Επαχθείςδυσβάστακτους, σκληρούς
Κατώτερωνυποδεέστερων

 

β.

Αντώνυμα
Εξανδραποδίζουναπελευθερώνουν
Ανανδρίαανδρεία
Ελαττώματαπλεονεκτήματα
Ανυπότακταυποταγμένα

 

Γ. Παραγωγή κειμένου

Πρόλογος:       

Η ΕΛΕΥΘΕΡΙΑ ΣΗΜΕΡΑ

Πιθανό ερώτημα σχετικά με το θέμα της ελευθερίας είναι το εξής: «Είναι τελικά ελεύθερος ο σύγχρονος άνθρωπος;».

Για πολλές δεκαετίες μεταπολεμικά ο άνθρωπος των ανεπτυγμένων Δυτικών Χωρών φαινόταν να διευρύνει διαρκώς την εξωτερική του ελευθερία. 

α. θετική αιτιολόγηση (με βάση θετικά χαρακτηριστικά της εποχής μας)

Δημοκρατικά πολιτεύματα.

Καλύτερο  πνευματικό επίπεδο.

Καλύτερο βιοτικό επίπεδο σε σχέση με το απώτερο παρελθόν

Πληροφόρηση – πολίτες σε επαγρύπνηση.

Πολύχρονοι αγώνες για ελευθερία.

β. θετική απόδειξη

  • Συνταγματική κατοχύρωση της εξωτερικής ελευθερίας (στις αναπτυγμένες χώρες). Συγκεκριμένα:

Δωρεάν υποχρεωτική εκπαίδευση, δικαίωμα του εκλέγειν – εκλέγεσθαι, ελευθερία σκέψης, ελευθερία λόγου, διάλογος, πολυφωνία, καλές συνθήκες εργασίας, συνταγματική κατοχύρωση της ισοτιμίας των δύο φύλων, δυνατότητες ψυχαγωγίας, ανεξιθρησκία κλπ.

«Αλλά…» (δεν ήταν εσωτερικά ελεύθερος)

Ο σύγχρονος άνθρωπος, δεν’ αξιοποιήσε τις δυνατότητες που του προσέφερε τις τελευταίες δεκαετίες η εξωτερική ελευθερία, ώστε να στραφεί στο «είναι» του και να κατακτήσει και την εσωτερική του ελευθερία (πνευματική, ηθική, ψυχολογική), παραγκώνισε την τελευταία.

Κύριο μέρος:

α) Ισχυρότερα δεσμά – παραγκωνισμού εσωτερικής ελευθερίας

  • Υλιστικό πνεύμα – θεοποίηση του χρήματος, στροφή στην κατανάλωση και μόνο, αδιαφορία για ηθικοπνευματικές αξίες όπως η εσωτερική ελευθερία.
  • Στείρα τεχνοκρατική αντίληψη, προσκόλληση στο βιομηχανοποιημένο τρό­πο ζωής και την ειδίκευση, άρα πνευματική μονομέρεια.
  • Κρίση αξιών, σύγχυση σκοπών και μέσων, ηθική χαλάρωση.
  • Σύνθετες – πολύπλοκες κοινωνίες, αλληλοσυγκρουόμενοι κοινωνικοί ρόλοι, γρήγοροι ρυθμοί εξέλιξης γεγονότων, ραγδαίες αλλαγές, άρα ψυχολογική καταπίεση, έλλειψη ελεύθερου χρόνου και εσωτερικής ελευθερίας γενικότε­ρα για το σύγχρονο άνθρωπο.
  • Έντεχνοι μηχανισμοί χειραγώγησης απ’ τα ΜΜΕ (προπαγάνδα, παραπλη­ροφόρηση κ.λπ.).
  • Κρίση φορέων αγωγής και απουσία ανθρωπιστικής παιδείας, η οποία απο­τελεί βασική προϋπόθεση εσωτερικής καλλιέργειας και ελευθερίας.

β. Τρόποι αντιμετώπισης του εξανδραποδισμού με τη βοήθεια του εκπαιδευτικού συστήματος

Για να αντιστραφεί αυτό το φαινόμενο το εκπαιδευτικό σύστημα είναι ανάγκη να προωθεί :

  1. τη συνδρομή των κοινωνικοποιητικών μηχανισμών για τη διαμόρφωση νέων ανθρώπων με ελεύθερο και ανυπότακτο πνεύμα, που θα ορίζουν αυτόβουλα τη σκέψη, τη συμπεριφορά και τη ζωή τους
  2. την καλλιέργεια της ηθικής συνείδησης των νέων ανθρώπων και της κοινωνικής υπευθυνότητάς τους, ώστε να αξιοποιούν συνετά τα δικαιώματά τους και να εκτελούν ευσυνείδητα τις υποχρεώσει τους ·
  3. την ανάπτυξη της κοινωνικής συνείδησης των νέων και την ενεργητική συμμετοχή τους στα πολιτικά δρώμενα μέσα από την ανάληψη μορφών συλλογικής δράσης

Επίλογος:

Τα παραπάνω μπορούν να κατορθωθούν ως αποτελέσματα της ουσιαστικής και ανθρωπιστικής παιδείας, η οποία έχει ως βασικό της στόχο να διαμορφώσει ελεύθερους και δημιουργικούς πολίτες.

Χαρά Ανδρονίδη*
φιλόλογος, ΜΑ

Πλήρες εκπαιδευτικό υλικό για την Έκφραση – Έκθεση του Λυκείου

1. Έκφραση-Έκθεση Α’ Λυκείου, 2. Έκφραση-Έκθεση Β’ Λυκείου, 3. Έκφραση-Έκθεση Γ’ Λυκείου, 4. Υποστηρικτικό υλικό, 5. Σχεδιαγράμματα, 6. Γραμματική-Συντακτικό

Ακολουθήστε την επίσημη σελίδα μας στο facebook schooltime για να βλέπετε τις σημαντικότερες ειδήσεις στη ροή του schooltime.gr

Ακολουθήστε μας στο facebook

80+ επιλεγμένα κριτήρια αξιολόγησης για τη Νεοελληνική Γλώσσα Γ’ Λυκείου