Σχήματα Λόγου στα Νέα Ελληνικά 

Της Έρης Ναθαναήλ*

(Αλφαβητική σειρά)

ΑΛΛΗΓΟΡΙΑ: Είναι η φράση εκείνη που έχει μεταφορική χροιά και κρύβει νοήματα διαφορετικά από εκείνα που δηλώνουν οι λέξεις της.

ΑΝΑΔΙΠΛΩΣΗ – ΠΑΛΙΛΛΟΓΙΑ: Μιαλέξη ή μικρή φράση επαναλαμβάνεται αμέσως μετά για δεύτερη φορά συνήθως με έναν εμπρόθετο πρόσθετο προσδιορισμό.

ΑΝΑΚΟΛΟΥΘΟ: Κάποιες λέξεις δε βρίσκονται σε συντακτική συμφωνία με τις προηγούμενες ή με τις επόμενές τους. Δεν βρίσκονται σε κανονική συντακτική συνέχεια.

ΑΝΑΣΤΡΟΦΗ: Αλλάζει σκόπιμα η συντακτική σειρά, η φυσική σειρά που έχουν στο λόγο οι λέξεις και μετατοπίζονται.

ΑΝΑΦΩΝΗΣΗ- ΕΠΙΦΩΝΗΣΗ – AΠΟΣΤΡΟΦΗ: Είναι μια λέξη ή φράση επιφωνηματική [ επίκληση σε ιερό πρόσωπο, ευχή, κατάρα, κ.α.] που κάποτε φανερώνει και τη συναισθηματική κατάσταση εκείνου που μιλάει[ θαυμασμό, θλίψη κ.α.].

ΑΝΤΙΘΕΣΗ: Προβάλλονται η μια κοντά στην άλλη δυο έννοιες , ιδιότητες, καταστάσεις, ενέργειες, εικόνες,  που έχουν ολότελα διαφορετικά γνωρίσματα.

ΑΝΤΙΦΡΑΣΗ: Το κύριο όνομα ενός προσώπου ιστορικού αντικαθίσταται από μια περίφραση, δηλαδή μια φράση που φανερώνει μια εξαιρετική ιδιότητα, μια γνωστή του πράξη κ.α.

ΑΠΟ ΚΟΙΝΟΥ: Μια ή περισσότερες λέξεις ή μια πρόταση, που παραλείπεται εννοείται από τα προηγούμενα όπως ακριβώς είναι εκεί, αμετάβλητη.

ΑΠΟΣΙΩΠΗΣΗ: Διακόπτεται ο λόγος και παραλείπονται όσα θα ακολουθούσαν, ενώ στη θέση τους σημειώνονται τρεις τελείες.

ΑΡΣΗ ΚΑΙ ΘΕΣΗ: Πρώτα λέγεται τι δεν είναι κάτι ή τι δεν συμβαίνει και αμέσως μετά τι είναι ή τι συμβαίνει.

ΑΣΥΝΔΕΤΟ: Δυο ή περισσότεροι όροι όμοιοι ή όμοιες προτάσεις δεν έχουν ανάμεσά τους τους συνδέσμους που χρειάζονται.

ΒΡΑΧΥΛΟΓΙΑ: Παραλείπονται λεκτικά στοιχεία που μπορούν να αναπληρωθούν από τα συμφραζόμενα

ΕΙΡΩΝΕΙΑ: Θέλοντας κάποιος να δώσει αστείο ή χλευαστικό τόνο στο λόγο του χρησιμοποιεί λέξεις ή φράσεις με προσποίηση που το σημασιολογικό τους περιεχόμενο είναι αντίθετο από αυτό που έχει στο νου του.

ΕΛΛΕΙΨΗ : Παραλείπονται λεκτικά στοιχεία που εννοούνται εύκολα από την πείρα, τα συμφραζόμενα ή από τη σειρά του λόγου.

ΕΛΞΗ: Ένας όρος πρότασης δεν συμφωνεί συντακτικά με τον όρο με τον οποίο απαιτεί το νόημα και η σειρά του λόγου, αλλά »έλκεται» από κάποιον άλλο, ισχυρότερο και συμφωνεί με αυτόν.

ΕΜΦΑΣΗ: Ένα στοιχείο του λόγου τονίζεται με οποιονδήποτε τρόπο ώστε να εστιαστεί σ΄ αυτό η προσοχή του αναγνώστη.

ΕΝΑ ΜΕ ΔΥΟ [ έν δια δυοίν ] : Μια έννοια εκφράζεται με δυο λέξεις που συνδέονται με το »και» ,ενώ σύμφωνα με το νόημα η μια από αυτές έπρεπε να είναι προσδιορισμός της άλλης.

ΕΞ ΑΝΑΛΟΓΟΥ:  Μια λέξη ή περισσότερες ή μια πρόταση που παραλείπεται , εννοείται από τα προηγούμενα όχι όπως ακριβώς είναι εκεί αλλά αλλαγμένη.

ΕΠΑΝΑΛΗΨΗ: Μια έννοια ή ένα νόημα εκφράζεται δυο φορές στη σειρά με την ίδια λέξη ή φράση, αυτούσια ή ελαφρά αλλαγμένη.

ΕΠΑΝΑΣΤΡΟΦΗ: Μια λέξη ή φράση επαναλαμβάνεται για δεύτερη φορά αμέσως μετά την πρώτη.

ΕΠΑΝΑΦΟΡΑ – ΕΠΑΝΟΔΟΣ: Μια λέξη ή φράση επαναλαμβάνεται στην αρχή δύο ή περισσοτέρων διαδοχικών προτάσεων.

ΕΠΙΔΙΟΡΘΩΣΗ: Αμέσως μετά από μια λέξη ή φράση ακολουθεί μια άλλη σχετική έκφραση που αποτελεί τροποποίηση και ακριβέστερη διατύπωση της πρώτης. Δηλαδή κατά κάποιο τρόπο τη διορθώνει.

ΕΠΙΦΟΡΑ- ΑΝΤΙΣΤΡΟΦΗ-ΕΠΙΣΤΡΟΦΗ: Μια λέξη ή φράση επαναλαμβάνεται στο τέλος δύο ή περισσοτέρων διαδοχικών προτάσεων.

ΕΥΦΗΜΙΣΜΟΣ: Χρησιμοποιούνται λέξεις ή φράσεις με καλή σημασία για την ονομασία κακού ή δυσάρεστου πράγματος.

ΖΕΥΓΜΑ: Δυο ομοειδείς προσδιορισμοί , συνήθως αντικείμενα, αποδίδονται σε ένα ρήμα , όμως ο δεύτερος από αυτούς, δεν θα ταίριαζε σ΄ αυτό αλλά σε άλλο ρήμα.

ΚΑΘΟΛΙΚΟ ΚΑΙ ΜΕΡΙΚΟ: Το ουσιαστικό που δηλώνει διαιρεμένο σύνολο δεν εκφράζεται με γενική διαιρετική ή με φράση »από + γενική» , αλλά ομοιόπτωτα με τον όρο που δηλώνει το μέρος του συνόλου.

ΚΑΤΑ ΤΟ ΝΟΟΥΜΕΝΟ: Η σύνταξη στο γένος και στον αριθμό ακολουθεί το νόημα και όχι το γραμματικό τύπο.

ΚΑΤΕΞΟΧΗΝ: Η σημασία μιας λέξης στενεύει και ,ενώ αυτή φανέρωνε αρχικά σύνολο ομοειδών όντων , καταλήγει να φανερώνει ένα μόνο , ορισμένο, από αυτά.

ΚΛΙΜΑΚΩΤΟ : Αυξάνει βαθμιαία η ένταση στην παρουσίαση μιας σειράς από ενέργειες ή καταστάσεις .

ΚΥΚΛΟΣ: Μια πρόταση ή μια περίοδος τελειώνει με την ίδια λέξη με την οποία αρχίζει.

ΜΕΤΑΦΟΡΑ: Η ιδιότητα ενός προσώπου , ζώο , πράγματος, αφηρημένης έννοιας, μεταφέρεται σε άλλο πρόσωπο, ζώο , πράγμα, αφηρημένη έννοια, το οποίο την έχει σε μεγαλύτερο βαθμό και πιο εντυπωσιακή.

ΜΕΤΩΝΥΜΙΑ :  Οι λέξεις δεν χρησιμοποιούνται με την αρχική τους σημασία αλλά με διαφορετική, που έχει βέβαια κάποια σχέση με την αρχική.

 ΟΜΟΙΟΤΕΛΕΥΤΟ – ΟΜΟΙΟΚΑΤΑΛΗΚΤΟ: Στο τέλος διαδοχικών προτάσεων ή περιόδων υπάρχουν λέξεις με καταλήξεις όμοιες ηχητικά.

ΟΞΥΜΩΡΟ: Συνδέονται δυο έννοιες που φαινομενικά αποκλείουν η μια την άλλη, γιατί είναι αντιφατικές , όμως στο βάθος εκφράζουν ένα λογικό νόημα.

ΠΑΡΑΛΛΗΛΙΑ – ΠΑΡΑΛΛΗΛΙΣΜΟΣ: Μια έννοια ή ένα νόημα εκφράζεται ταυτόχρονα και καταφατικά και αρνητικά με δυο ισοδύναμες αντίθετες εκφράσεις.

ΠΑΡΗΧΗΣΗ: Ένας συγκεκριμένος φθόγγος , συνήθως σύμφωνο, συναντιέται και ηχεί πολλές φορές σε κάποια φράση , συνεχόμενες συλλαβές ή λέξεις.

ΠΑΡΟΜΟΙΩΣΗ: Σχετίζεται η ιδιότητα ενός προσώπου , ζώου ή πράγματος ή αφηρημένης έννοιας , με την ιδιότητα κάποιου άλλου προσώπου , που υπάρχει σ΄ αυτό σε μεγαλύτερο βαθμό και είναι πιο εντυπωσιακή. Χρησιμοποιούνται οι λέξεις »σαν» , »καθώς», »όπως» , »σαν να » , όταν έχουμε υποθετική παρομοίωση με αναφορική πρόταση. Ενδέχεται επίσης να δηλώνεται και με ένα ρήμα με ανάλογη σημασία, π.χ. »λες και», »θαρρείς».

ΠΑΡΟΝΟΜΑΣΙΑ- ΠΑΡΗΧΗΣΗ- ΕΤΥΜΟΛΟΓΙΚΟ ΣΧΗΜΑ:  Λέξεις που μοιάζουν ηχητικά και είναι συνήθως συγγενείς ετυμολογικά βρίσκονται η μια κοντά στην άλλη.

ΠΕΡΙΦΡΑΣΗ : Μια έννοια εκφράζεται με δυο ή περισσότερες λέξεις , ενώ μπορούσε να εκφραστεί με μια. Αν αναφέρεται σε κύρια ονόματα ονομάζεται αυτονομασία.

ΠΛΕΟΝΑΣΜΟΣ: Για να εκφραστεί ένα νόημα χρησιμοποιούνται περισσότερες λέξεις από όσες χρειάζονται κανονικά.

ΠΟΛΥΣΥΝΔΕΤΟ: Τρεις ή περισσότεροι όμοιοι όροι ή όμοιες προτάσεις συνδέονται με συμπλεκτικούς ή διαχωριστικούς συνδέσμους.

ΠΡΟΔΙΟΡΘΩΣΗ – ΠΡΟΘΕΡΑΠΕΙΑ: Πριν ανακοινωθεί κάτι δυσάρεστο ή απροσδόκητο , προτάσσεται κάποια φράση που προετοιμάζει ψυχικά τον αναγνώστη.

ΠΡΟΛΗΨΗ: Το υποκείμενο του ρήματος μιας εξαρτημένης πρότασης μπαίνει προληπτικά ως αντικείμενο στο ρήμα της κύριας.

ΠΡΩΘΥΣΤΕΡΟ: Από δυο σχετικές ενέργειες τοποθετείται στη σειρά του λόγου πρώτη εκείνη που είναι χρονικά και λογικά δεύτερη.

ΣΥΜΦΥΡΣΗ: Αναμειγνύονται δυο συντάξεις.

ΣΥΝΕΚΔΟΧΗ: Οι λέξεις δεν χρησιμοποιούνται με την αρχική τους σημασία, αλλά με διαφορετική , που έχει βέβαια κάποια σχέση με την αρχική. Έτσι δηλώνεται το ένα αντί για πολλά ομοειδή, το μέρος ενός συνόλου αντί για το σύνολο, η ύλη αντί για εκείνο που είναι κατασκευασμένο από αυτήν , το όργανο αντί για την ενέργεια που παράγεται ή γίνεται με αυτό ή ένα εικονιζόμενο πρόσωπο ενώ πρόκειται για την εικόνα του.

ΥΠΑΛΛΑΓΗ: Ο επιθετικός προσδιορισμός μιας γενική έννοιας, συνήθως κτητικής , αντί να συμφωνεί με αυτήν συντακτικώς ,στο γένος , αριθμό και στην πτώση, συμφωνεί με το ουσιαστικό που προσδιορίζει η γενική . Έτσι γίνεται επιθετικός προσδιορισμός αυτού .

ΥΠΕΡΒΑΤΟ: Ανάμεσα σε δυο όρους μιας πρότασης , οι οποίοι έχουν μεταξύ τους στενή λογική σχέση αλλά και συντακτική και θα έπρεπε να βρίσκονται ο ένας δίπλα στον άλλο, παρεμβάλλεται μια λέξη ή φράση και τους αποχωρίζει.

ΥΠΕΡΒΟΛΗ: Παρουσιάζεται μια ενέργεια, μια ιδιότητα ή μια κατάσταση μεγαλοποιημένη σε βαθμό που βρίσκεται έξω από την πραγματικότητα και τα φυσιολογικά όρια.

ΥΠΟΦΟΡΑ – ΑΝΘΥΠΟΦΟΡΑ: Υποβάλλεται μια ερώτηση , ύστερα πάλι με ερώτηση κάποια πιθανή πιθανή εξήγηση στην απορία. Στη συνέχεια απορρίπτεται η εξήγηση αυτή και τέλος ακολουθεί η απάντηση  για το τι συμβαίνει στην πραγματικότητα.

ΧΙΑΣΤΟ: Δυο λέξεις ή φράσεις επαναλαμβάνονται αυτούσιες ή αλλαγμένες, με αντίστροφη σειρά , όπως δείχνει η ακόλουθη παράσταση:

Σχήμα χιαστό

Έρη Ναθαναήλ*
Φιλόλογος

 Δείτε επιλεγμένα άρθρα και εκπαιδευτικό υλικό στις ομάδες μας: Εκπαιδευτικές Σελίδες & Φιλολογικές Σελίδες

 Αν θέλετε να ενημερώνεστε μέσω facebook για όλες τις νέες δημοσιεύσεις, ακολουθήστε τη σελίδα μας επιλέγοντας τον σύνδεσμο: schooltime