Τα επιφωνήματα και οι ηχομιμητικές λέξεις είναι στοιχεία του προφορικού λόγου και τα βρίσκουμε σε όλες τις γλώσσες και τις διαλέκτους. Όσοι δεν είναι φυσικοί ομιλητές της διαλέκτου δυσκολεύονται να τις κατανοήσουν, γιατί αυτές χρησιμοποιούντο σε ένα συγκεκριμένο επικοινωνιακό πλαίσιο και συγκεκριμένες περιστάσεις επικοινωνίας. Παλαιότερα τα επιφωνήματα τα απαξίωναν στις μελέτες τους οι γλωσσολόγοι, σήμερα όμως μελετώνται και έχουν πάρει τη θέση που τους αξίζει.

Η ποντιακή διάλεκτος έχει πολύ λίγα επιφωνήματα αλλά αρκετές ηχομιμητικές, οι οποίες εκφράζουν συναισθήματα, στάσεις ζωής, αντιδράσεις. Πολλά από αυτά έχουν λεπτές σημασιολογικές αποχρώσεις και δεν κατανοούνται εύκολα από τους μη φυσικούς ομιλητές της διαλέκτου. Η ποντιακή διάλεκτος ως γλώσσα προφορικής επικοινωνίας είχε μεγάλο πλούτο από τέτοιες λέξεις. Πολλές από αυτές τις συναντάμε σε κείμενα προφορικού λόγου, όπως τα παραμύθια και οι διηγήσεις. Είναι τόσο εκφραστικά,ώστε ένα «ει-βαχ πουλίμ» σε μια περίσταση μπορεί να αποδώσει και να εκφράσει, όσα εκφράζει μια ολόκληρη περίοδος.

Οι ηχομιμητικές λέξεις μιμούνται έναν ήχο ή υπαινίσσονται την πηγή ενός ήχου. Στη δεύτερη περίπτωση μιλάμε για ονοματοποιία.

Οι πιο πολλές από αυτές δηλώνουν ήχους:

  • γκλαγκ-γκλάγκ λαίζω το ξυλάγκ
  • γρα-γρα επήρε κα η βρεch (άρχισε να βρέχει δυνατά), από εδώ έχουμε και το ρήμα γραγρανίζω (ΙΛΑΠ,241)
  • γρα-γρου κι πόρεσα να κοιμούμαι ασά λαλίας ατούν (δεν μπόρεσα να κοιμηθώ από τις φωνές τους)
  • γρουτσ-γρουτς εγρουτζάνιζε τα δόντε, το ρήμα γρουτζανίζω (ΙΛΠΔ 241)
  • ζαγκούρ-ζουγκούρ εντούνεν η τσιαγκε να τ΄, χτυπούσαν τα σαγόνια του
  • ζογκ-ζόγκ ή λάγκα λάγκα έρθε, ήρθε με το πάσο του, νωχελικά
  • γα-γα γαιζ η κορώνα,γαίζω=κλαυθμυρίζω, κραυγάζω, κρώζω (ΙΛΑΠ 210)
  • κιουτ- επήκεν και έρουξεν κα (έπεσε κάτω με θόρυβο)
  • κορτ-κορτ-έπεν το ταν (ήπιε γρήγορα και με θόρυβο)
  • παλτούρ-κιολτούρ- εκατήβεν ασά σκάλας (γρήγορα και με θόρυβο κατέβηκε από τις σκάλες)
  • πατ-κιουτ ή πάτα-κιούτα έρθεν (ήρθε πολύ γρήγορα)
  • πουρρρρρρ –επούρνιξεν το πουλίν
  • πουσ-πουσ->πουσπουρίζω,σιγοψιθυρίζω (ΙΛΑΠ τόμος Β 228)
  • σαπούρτ-σουπούρτ –εποίκεν την δουλείαν, (έκανε στα γρήγορα την δουλειά)
  • ταγκάλ-τουγκουλ – έρθεν σο σπίτ (ήρθε ξαφνικά και απροσκάλεστος)
  • ταγκούρ-μαγκουρ καλατσευ (λέει ανοησίες,χαζομάρες)
  • ταζ-ταζ ή ταζ-τουζ ή τεκέρ-μεκέρ – το στόμαν ατ απάν κι έρται (λεει πολλά και λεει βλακείες)
  • ταν-ταν>ταντανίζω, εταντάνιζεν το μωρό
  • τζαιρ-τζαιρ-έτρεχαν τα παράδες ασα χερε τ΄(είχε πολλά χρήματα, περνούσαν τα λεφτά από τα χέρια του)
  • τηρ-τηρ –το στόμας απάν κι έρται (μιλάς πολύ και κουραστικά)
  • τουμπουλ-τουμπουλ>τουμπουλίζω=ταχταρίζω (ΙΛΑΠ 405) χορεύω το μωρό στα γόνατα μου
  • τσατ-πατ-λιγο, αραιά και που, κάπου –κάπου

Αρκετά ρήματα της ποντιακής είναι ηχομιμητικά, προέρχονται από ήχους ηχομιμητικούς και λήγουν σε –ίζω και σπάνια σε –άζω. Σχηματίζονται από δισύλλαβους ή μονοσύλλαβους φθόγγους.

  • τσιλ-τσιλ>τσιλτεύω ουρώ
  • βαρκ>βαρκίζω κλαίω με θόρυβο
  • γαρ>γαρίζω βραχνιάζω
  • καχλ>καχλίζω αποχρέμπομαι
  • γουρ>γουρίζω ωρύομαι
  • κου>κουίζω φωνάζω, καλώ
  • κοχ>κοχίζω βήχω
  • λάι>λαΐζω κουνώ
  • σαχλ>σαχλίζω αποχρέμπομαι
  • τζα>τζαΐζω φωνάζω δυνατά
  • τζάφ>τζαφίζω ξύνω με τα νύχια το σώμα
  • τζερ>τζερίζω σκίζω χαρτί ή ύφασμα
  • τζιβ>τζιβίζω
  • τζιρ>τζιρίζω ο ήχος που κάνει το βούτυρο που καίγεται
  • βερ βερ>βερβερίζω τρέμω από το κρύο
  • ζουρ ζουρ >ζουρζουρίζω γκρινιάζω
  • κα κα >κακανίζω
  • μουρδ>μουρδουλίζω βγάζω άναρθρους φθόγγους
  • τσουρμ>τσουρμουλίζω τσιμπώ

Τα επιφωνήματα είναι πολύ λίγα στη διάλεκτο. Είναι τα  σχετλιαστικά: αλλοί, αιλοί, ναιλοί, αχ, βαχ, ουφ, ωχ, ωι, βαι, ει βαχ. Τα αηδιαστικά: πιφ, πουφ, εφ. Τα θαυμαστικά: άι, ούιχ, ως, ωφ. Τα κλητικά έι, έι κιτί.

Γιώτα Ιωακειμίδου*
Φιλόλογος

 Δείτε επιλεγμένα άρθρα και εκπαιδευτικό υλικό στις ομάδες μας: Εκπαιδευτικές Σελίδες & Φιλολογικές Σελίδες

 Αν θέλετε να ενημερώνεστε μέσω facebook για όλες τις νέες δημοσιεύσεις, ακολουθήστε τη σελίδα μας επιλέγοντας τον σύνδεσμο: schooltime