Γενικά

Σημαντικό υλικό πολιτικού στοχασμού αποτελεί η αναφορά του Αριστοτέλη στα αίτια της φθοράς αλλά και τους τρόπους διατήρησης των πολιτευμάτων, όπως επίσης και η αντίληψη του φιλοσόφου ότι η κύρια προϋπόθεση για τη διατήρηση ενός πολιτεύματος είναι η αληθινή γνώση των αιτιών της φθοράς του.

Τα πολιτεύματα κατά τον Αριστοτέλη φθείρονται όταν αποκλίνουν από τον τελικό τους σκοπό, ο οποίος είναι η ευδαιμονία της πόλης. Η ευδαιμονία του συνόλου της πόλης δύναται να επιτευχθεί μόνο όταν το πολίτευμα στοχεύει σταθερά προς το όφελος του κοινού συμφέροντος, όχι μόνο για το «κύριον» της πόλης αλλά και για τους υπόλοιπους πολίτες.

Όταν το πολίτευμα δεν επιτελεί επαρκώς τον τελικό του σκοπό(τέλος) τότε μπορεί να οδηγήσει σε «στάση» (επανάσταση), η οποία αναφέρεται σε κάποια σημεία από τον Αριστοτέλη και ως «μεταβολή».

Αρχές διατήρησης των πολιτευμάτων

α) Σύμφωνα με την πρώτη αρχή διατήρησης των πολιτευμάτων, η εξουσία πρέπει να ασκείται με τέτοιο τρόπο ώστε να προωθεί το γενικό κοινό συμφέρον. Κατά την άποψη αυτή γίνεται σαφές ότι τα ορθά πολιτεύματα μπορούν πιο εύκολα να διατηρηθούν σε σχέση με τα παρεκβατικά-ημαρτημένα πολιτεύματα. Παρόλα αυτά ακόμα και τα παρεκβατικά πολιτεύματα μπορούν να διατηρηθούν με αυτόν τον τρόπο αφού μπορούν σκόπιμα να δημιουργήσουν ένα ψεύτικο κλίμα ασφάλειας και την αίσθηση ότι τάχα διασφαλίζουν με κάθε τρόπο το κοινό συμφέρον.

β) Η δεύτερη αρχή διατήρησης των πολιτευμάτων είναι η συλλογική άσκηση εξουσίας. Όταν η εξουσία ασκείται συλλογικά τότε εξαλείφεται σε μεγάλο βαθμό η διαφθορά ενώ απαλείφεται η υπερβολή. Αυτός ο τρόπος εξουσίας συναντάται κυρίως στα δημοκρατικά πολιτεύματα και εμποδίζει με αρκετά αποτελεσματικό τρόπο την υπερβολική συγκέντρωση εξουσίας από ένα μόνο άτομο ή από μία μικρή ομάδα ατόμων.

γ) Η τρίτη αρχή που αναφέρει ο Αριστοτέλης με σκοπό την διατήρηση του πολιτεύματος είναι να είναι πιο ισχυροί όσοι είναι υποστηριχτές του ισχύοντος πολιτεύματος από αυτούς που είναι αντίθετοι σε σχέση με το ισχύον πολίτευμα. Για να επιτευχθεί όμως αυτό ο φιλόσοφος αναφέρει ότι πρέπει να μην υπάρχουν κάποιες παρεκτροπές που να προκαλούν μερίδα των πολιτών σε μεγάλο βαθμό. Για παράδειγμα σε μία ολιγαρχία δεν θα έπρεπε να φέρονται με άσχημο τρόπο στους φτωχούς αλλά όσο πιο δίκαια γίνεται ενώ αντίθετα σε ένα δημοκρατικό πολίτευμα δεν θα έπρεπε οι πλούσιοι να δέχονται άσχημη μεταχείριση, διώξεις σε δικαστήρια και δημεύσεις περιουσιών. Φαίνεται εδώ πως ο φιλόσοφος προτείνει ως μέσο διατήρησης των πολιτευμάτων την μετριοπάθεια, αλλά μία μετριοπάθεια και από τις δύο πλευρές. Ο Αριστοτέλης αντιλαμβάνεται με άμεσο τρόπο τις συνέπειες που έχουν οι ακρότητες στην συμπεριφορά από όποια πλευρά και αν έρχονται (πλούσιοι-φτωχοί).

δ) Η τέταρτη αρχή διατήρησης των πολιτευμάτων είναι η παροχή της κατάλληλης παιδείας για το κατάλληλο πολίτευμα. Ο ρεαλιστής φιλόσοφος αντιλαμβάνεται ότι η διατήρηση ενός πολιτεύματος έχει άμεση σχέση με την παιδεία που προσλαμβάνει ο πολίτης της κάθε κοινωνίας. Αν χρειάζεται να διατηρηθεί ένα δημοκρατικό πολίτευμα θα πρέπει η παιδεία που παρέχει στους πολίτες του να είναι δημοκρατική, όπως και συνολικότερος τρόπος ζωής. Το ίδιο ισχύει φυσικά για τον Αριστοτέλη και για ένα ολιγαρχικό πολίτευμα αλλά και για κάθε άλλο πολίτευμα.

Οι στάσεις

Ο Αριστοτέλης κάνει λόγο για τις στάσεις στο πέμπτο βιβλίο των Πολιτικών. Η στάση για τον φιλόσοφο αποτελεί μία ασταθής κατάσταση, η οποία προκαλείται από συγκεκριμένα αίτια και ως τελικό σκοπό έχει την μεταβολή του πολιτικού κατεστημένου της δεδομένης στιγμής που διαδραματίζεται. Η έννοια της στάσης δεν ταυτίζεται με την πολιτική μεταβολή αφού πολιτική μεταβολή μπορεί να υπάρξει και χωρίς στάση ενώ αντίστροφα η στάση μπορεί να μην οδηγήσει σε ουσιαστική πολιτική μεταβολή. Σε κάθε πάντως περίπτωση οι έννοιες της στάσης και της πολιτικής μεταβολής σχετίζονται με την πολιτική αστάθεια και την γενικότερη αναταραχή του πολιτικού σκηνικού μίας δεδομένης ιστορικής στιγμής.

Μέρκατας Γιώργος*
Φιλόλογος, ΜSC Συστηματικής Φιλοσοφίας

© schooltime.gr