Η έννοια της παιδείας παίζει μεγάλο ρόλο γενικότερα στο έργο του Πλάτωνα και ιδιαίτερα σε αυτό της Πολιτείας. Η παιδεία για τον φιλόσοφο αποτελεί ένα πολύπλευρο σύνολο επιδράσεων[1], το οποίο δημιουργεί ανθρώπους που μπορούν να αντεπεξέλθουν στην άσκηση εξουσίας αλλά και στην προστασία της πόλης με στόχο φυσικά τη δικαιοσύνη.   

Η εκπαίδευση των φυλάκων είναι κατά τον Πλάτωνα πολύ συγκεκριμένη και αποσκοπεί με μεγάλη ακρίβεια δύο συγκεκριμένους στόχους. Πρώτος στόχος του εκπαιδευτικού προγράμματος είναι η αποτελεσματική επιλογή των φυλάκων[2], οι οποίοι προορίζονται να γίνουν φύλακες-βασιλείς και να κυβερνήσουν την Πολιτεία σύμφωνα με την αρετή της σοφίας. Δεύτερος στόχος του προγράμματος είναι η ανάπτυξη των έμφυτων δυνατοτήτων των φυλάκων μέσω της ενασχόλησης με διάφορα γνωστικά πεδία και αντικείμενα.

Γενικότερα πρέπει να ειπωθεί ότι ο Πλάτωνας ακολουθεί σε σχέση με την παιδεία, ως ένα βαθμό φυσικά, το κλασικό μοντέλο της μάθησης, όπως αναπτύχθηκε ιδιαίτερα στην πόλη της Αθήνας, το οποίο χωριζόταν σε δύο κατευθύνσεις τη γυμναστική και τη μουσική (μουσική, χορό, ποίηση, αστρονομία, γεωμετρία κτλ.). Ειδικότερα οι φύλακες εκπαιδεύονταν σε τέσσερα αντικείμενα (και επιμέρους υποκατηγορίες) τα οποία ήταν η γυμναστική, η μουσική, τα μαθηματικά και η διαλεκτική, τα οποία θα αναφερθούν με εκτενέστερο τρόπο παρακάτω.

Γυμναστική

Ο Πλάτωνας δεν κάνει πολύ μεγάλο λόγο για τη γυμναστική στο έργο του αν και αυτό δεν υποδηλώνει σε κανένα βαθμό ότι την υποτιμά. Είναι πολύ λογικό να θεωρείται η γυμναστική ένα από τα κύρια στάδια εκπαίδευσης των φυλάκων αφού, όπως έχει προαναφερθεί, κύρια ενασχόληση των φυλάκων είναι η προστασία της πόλης από εσωτερικούς και εξωτερικούς κινδύνους. Γνωστή είναι άλλωστε και η αρχαία ελληνική αντίληψη ότι η υγεία πρέπει να υπάρχει και στο σώμα αλλά και στο νου, ενώ ξεκάθαρη είναι και η συνεισφορά της γυμναστικής στην γενικότερη αρμονία ενός ανθρώπου, πράγμα που γίνεται αντιληπτό και από την παρατήρηση της αρχαίας ελληνικής τέχνης και ιδιαίτερα των αρχαίων αγαλμάτων.

Σε ένα άλλο επίπεδο πρέπει να αναφερθούμε και στην έννοια της πειθαρχίας. Όντως ο Πλάτωνας μπορεί να είχε στην σκέψη του την αρετή-στοιχείο της πειθαρχίας που αναμφισβήτητα προσφέρει η ενασχόληση με την γυμναστική και τον αθλητισμό. Η πειθαρχία είναι πολύ σημαντικό στοιχείο σε έναν φύλακα αφού τον υποτάσσει στις εντολές των αρχόντων και αυτό προωθεί την αρμονική λειτουργία της πόλης.

Μουσική παιδεία

Το δεύτερο στάδιο της εκπαίδευσης της τάξης των φυλάκων σχετίζεται με την μουσική. Η μουσική για τον Πλάτωνα δεν περιορίζεται στο στενό περιεχόμενο που έχει πάρει στη νεότερη ιστορία. Γενικά είναι δόκιμο να ειπωθεί ότι η μουσική αποτελούσε για τον αρχαίο ελληνικό πολιτισμό αυτό που τώρα ονομάζεται γενική παιδεία. Όπως αναφέρθηκε και προηγουμένως η μουσική περιλάμβανε επιστήμες και τέχνες όπως ο χορός, η ιστορία, η ποίηση, η μουσική όπως είναι αντιληπτή σήμερα και άλλα.

Η μουσική παιδεία για τον Πλάτωνα αποτελεί κρίσιμο εκπαιδευτικό στάδιο αφού συμβάλλει καθοριστικά στην ανάπτυξη της αρετής της σωφροσύνης, η οποία είναι μία από τις τρείς αρετές που χρειάζεται η πολιτεία για να «φτάσει» στην τέταρτη αρετή που είναι η δικαιοσύνη.

Μαθηματική παιδεία

Μετά την επιτυχή ολοκλήρωση των δύο πρώτων εκπαιδευτικών σταδίων, οι φύλακες πλέον είναι έτοιμοι να ασχοληθούν σε υψηλό επίπεδο με την μαθηματική επιστήμη.

Στο πλαίσιο αυτού του τρίτου σταδίου «σπουδών» περιλαμβάνονται η αριθμητική, η αστρονομία, η γεωμετρία και η στερεομετρία[3]. Τα μαθηματικά για τον ιδεαλιστή φιλόσοφο κατέχουν μία υψηλή θέση στην οντολογική του βαθμίδα και βρίσκονται ακριβώς κάτω από τις ιδέες, ενώ αντιστοιχούν σε επίπεδο επιστήμης στην διάνοια, ένα δηλαδή σκαλοπάτι κάτω από την νόηση. Μέσω της μαθηματικής επιστήμης οι φύλακες προετοιμάζονται ώστε να αντιληφθούν με τον καλύτερο δυνατό τρόπο ότι η αισθησιακή (υλική) τους ζωή δεν αποτελεί το «πραγματικό», αλλά μόνο μέσω της νόησης δύναται ο άνθρωπος να συλλάβει τις Ιδέες, δηλαδή τα όντως όντα και κατά συνέπεια την Αλήθεια. Είναι γνωστό ότι ο Πλάτωνας θεωρούσε τα Μαθηματικά αντικείμενα πολύ κοντά στις Ιδέες πιθανότατα λόγω της αφαιρετικότητάς τους και της καθαρότητας στην σκέψη, που απαιτούν. Εν κατακλείδι, για τον Πλάτωνα τα μαθηματικά αποτελούσαν τον καλύτερο δυνατό πρόδρομο για την μεταπήδηση στο ανώτατο εκπαιδευτικό στάδιο της τάξης των φυλάκων, που ήταν η διαλεκτική.

Διαλεκτική

Το ανώτατο στάδιο εκπαίδευσης των φυλάκων αποτελεί η διαλεκτική. Η διαλεκτική κατά τον Πλάτωνα συνιστά μία φιλοσοφική μέθοδο, [4]έναν καθαρό φιλοσοφικό λογισμό[5], κατά τον οποίο ο άνθρωπος «μεταβαίνει» από τον αισθητό κόσμο της πλάνης στον υπερβατικό και απολύτως αληθινό κόσμο των Ιδεών[6]. Φυσικά, όπως είναι κατανοητό, ο όρος «μέθοδος» δε νοείται ως μία απλή τεχνική αλλά ως ένας ανώτερος τρόπος του φιλοσοφείν.

Όταν οι φύλακες, λοιπόν, ολοκληρώσουν αυτό το στάδιο σπουδών φιλοσοφικού περιεχομένου, μερικοί από αυτούς επιλέγονται ώστε να μεταπηδήσουν στην ανώτατη κοινωνική τάξη-κατηγορία και να γίνουν άρχοντες της πόλης. Πρέπει, επίσης, να αναφερθεί ότι ο Πλάτωνας θέτει ένα πολύ συγκεκριμένο χρονοδιάγραμμα σε σχέση με αυτή την φιλοσοφική εκπαίδευση.

Σε πρώτο επίπεδο οι φύλακες μετά την ηλικία των τριάντα χρόνων πρέπει να μυηθούν και να εξασκηθούν στα πλαίσια της διαλεκτικής και αυτού του είδους φιλοσοφικού στοχασμού, για πέντε ολόκληρα χρόνια. Ύστερα από αυτά τα πέντε χρόνια και σε ηλικία τριάντα πέντε χρόνων οι φύλακες θα πρέπει να αποκτήσουν εμπειρία σε αξιώματα, τα οποία έχουν σχέση με τον δημόσιο βίο και μάλιστα για το αρκετά μεγάλο χρονικό διάστημα των δεκαπέντε χρόνων.

Είναι, λοιπόν, πασίδηλο ότι ο Πλάτωνας περιγράφει μία χρονοβόρα, δύσκολη και επίπονη διαδικασία που οδηγεί τελικά στην επιλογή των κατάλληλων φυλάκων, οι οποίοι είναι άξιοι για να διακυβερνήσουν την πολιτεία και να την οδηγήσουν στην αρμονία και την δικαιοσύνη. Λίγοι από τους φύλακες θα μπορέσουν να φτάσουν μέχρι το τέλος και να αναλάβουν τα ηνία της πολιτείας. Η σπουδή της διαλεκτικής ως φιλοσοφικής μεθόδου με αυτό τον επίπονο και χρονοβόρο τρόπο «μετατρέπει» στην ουσία τον φύλακα σε φιλόσοφο (αυτόν που μπορεί να γίνει), γεγονός που καταδεικνύει την δυσκολία ανέλιξης στην εξουσία. Το πολίτευμα με αυτό το κριτήριο, της γνώσης δηλαδή της διαλεκτικής, δεν καθίσταται απλά μία αριστοκρατία αλλά μετουσιώνεται σε μία ιδιότυπη αριστοκρατία του πνεύματος.

…………………………………………………………………………………………………

[1] Γιάννης Πλάγγεσης, Αρχαία Ελληνική Πολιτική και Κοινωνική Φιλοσοφία, Εκδόσεις Βάνιας, Θεσσαλονίκη 2010, σ.180.

[2] Γιάννης Πλάγγεσης, Αρχαία Ελληνική Πολιτική και Κοινωνική Φιλοσοφία, Εκδόσεις Βάνιας, Θεσσαλονίκη 2010, σ.181.

[3] Γιάννης Πλάγγεσης, Αρχαία Ελληνική Πολιτική και Κοινωνική Φιλοσοφία, Εκδόσεις Βάνιας, Θεσσαλονίκη 2010, σ.183.

[4] Κερασένια.Σ.Παπαλεξίου, Μικρά Πλατωνικά, Εκδόσεις ΖΗΤΡΟΣ, Θεσσαλονίκη 2009, σ.32.

[5] Julia Annas, Εισαγωγή στην Πολιτεία του Πλάτωνα, Εισαγωγή, Εκδόσεις ΚΑΛΕΝΤΗΣ, Αθήνα 2006, σελ.346.

[6] Γιάννης Πλάγγεσης, Αρχαία Ελληνική Πολιτική και Κοινωνική Φιλοσοφία, Εκδόσεις Βάνιας, Θεσσαλονίκη 2010, σ.184.

Μέρκατας Γιώργος*
Φιλόλογος, ΜSC Συστηματικής Φιλοσοφίας

© schooltime.gr