Γενικά

Η δικαιοσύνη στην πολιτική φιλοσοφία του Πλάτωνα και ιδιαίτερα στην Πολιτεία συλλαμβάνεται ως ένα είδος εσωτερικής αρμονίας[1] και φυσικά θέτοντας πάντα ως δεδομένη την διαίρεση της ψυχής σε τρία μέρη.

Για να γίνει αντιληπτή η άποψη του Πλάτωνα σε σχέση με την δικαιοσύνη αλλά και πιο συγκεκριμένα με την δίκαιη πολιτεία πρέπει να γίνει αναφορά στην άποψη του φιλοσόφου για την δίκαιη ψυχή. Η δίκαιη ψυχή με την δίκαιη πολιτεία είναι για τον Πλάτωνα άρρηκτα συνδεδεμένες, πράγμα φυσικά που καταδεικνύει ότι το «ηθικό» και το «πολιτικό» δεν είναι για τον φιλόσοφο δύο άσχετα αντικείμενα, αλλά δύο στοιχεία που εμπλέκονται με άμεσο και φυσικό τρόπο.

Η δίκαιη ψυχή

Η ψυχή κατά των Πλάτωνα είναι δίκαιη όταν το κάθε μέρος της επιτελεί το έργο, το οποίο του αντιστοιχεί, δηλαδή είναι οικείο κατά κάποιο τρόπο ως προς την φύση του. Παρακάτω θα γίνει αναφορά για το έργο που είναι οικείο στο κάθε μέρος της ψυχής και για το τι πρέπει να επιτελεί ώστε η ψυχή να χαρακτηρίζεται από την έννοια της δικαιοσύνης.

α) Το λογιστικόν μέρος της ψυχής θα πρέπει να είναι «σοφόν», δηλαδή να συλλαμβάνει με σαφήνεια και ενάργεια τις ιδέες και ιδιαίτερα την ιδέα της δικαιοσύνης. Σύμφωνα με αυτές τις ιδέες το λογιστικόν θα είναι σε θέση να «εξουσιάζει» και να καθοδηγεί τα δύο άλλα μέρη-λειτουργίες της ψυχής με στόχο το συμφέρον τους και τις σωστές πράξεις.

β) Για την ύπαρξη της δίκαιης ψυχής δεν αρκεί μόνο το λογιστικόν της μέρος να είναι σοφό αλλά να χαρακτηρίζεται και το θυμοειδές από την «ανδρεία». Το θυμοειδές μέρος της ψυχής είναι κατά τον Πλάτωνα ανδρείο όταν από τις λύπες και τις ηδονές «κρατάει» όσα του «πρόσταξε»[2] το λογιστικόν. Φαίνεται, λοιπόν, εδώ ότι το θυμοειδές υποτάσσεται στο λογιστικόν και η υποταγή αυτή θεωρείται προϋπόθεση για την επίτευξη της δίκαιης ψυχής.

γ) Όπως είναι κατανοητό εκτός από τις δύο πρώτες προϋποθέσεις ώστε η ψυχή να είναι δίκαιη, υπάρχει και μία ακόμα προϋπόθεση σε σχέση με το επιθυμητικόν μέρος της ψυχής. Το επιθυμητικόν θα πρέπει να χαρακτηρίζεται από την έννοια της «σωφροσύνης», δηλαδή να είναι σώφρον. Το επιθυμητικόν είναι σώφρον όταν δεν εμποδίζει την ανάπτυξη της ανδρείας στο θυμοειδές και επομένως όπως είναι λογικό δεν εμποδίζεται η ανάπτυξη της «σοφίας» από το λογιστικό.

Η δίκαιη πολιτεία

Σε παραλληλισμό με την δίκαιη ψυχή, η δίκαιη πολιτεία κατά τον Πλάτωνα είναι αυτή της οποίας η κάθε κοινωνική «τάξη»[3] πράττει αυτά που είναι «οικεία» ως προς την φύση της[4] (οικειοπραγία).

α) Αυτό στην πράξη σημαίνει ότι οι άρχοντες θα πρέπει να κυβερνούν και να καθοδηγούν τις υπόλοιπες κατηγορίες πολιτών στην επίτευξη του συμφέροντος ενώ επίσης να καθορίζουν το «δίκαιο», αφού κατέχουν την νόηση και την αρετή της σοφίας.

β) Οι φύλακες στη συνέχεια θα πρέπει να διασφαλίζουν την εσωτερική τάξη και την αίσθηση ασφάλειας στην πόλη ενώ ταυτόχρονα να την προστατεύουν με τον καλύτερο δυνατό τρόπο από τους διάφορους εξωτερικούς κινδύνους, αφού κατέχουν την αρετή της ανδρείας.

γ) Και τέλος οι δημιουργοί θα πρέπει να παράγουν τα οικονομικά αγαθά της πόλης[5], τα οποία είναι απαραίτητα για την εξασφάλιση του βιοπορισμού όλων των τάξεων, ακολουθώντας τις υποδείξεις των δύο υπόλοιπων τάξεων, αφού κατέχουν την αρετή της σωφροσύνης.

Γενικά πρέπει να ειπωθεί ότι ο Πλάτωνας στηρίζει την δίκαιη πολιτεία στην τριμερή διαίρεση της ψυχής και κατά συνέπεια την διαίρεση της πολιτείας σε τρείς κοινωνικές κατηγορίες-τάξεις. Την διαίρεση αυτή της δίκαιης πολιτείας σε τρείς τάξεις ο Πλάτωνας την στηρίζει και στον «μύθο της καταγωγής»[6], τον οποίο φυσικά ο φιλόσοφος δεν σημαίνει ότι τον πιστεύει με αντικειμενικά κριτήρια αλλά τον χρησιμοποιεί ως ένα «όμορφο ψέμα»[7], το γενναίο ψεύδος όπως είναι γνωστό, για να «δικαιολογήσει» το χωρισμό των πολιτών.

[1] Γιάννης Πλάγγεσης, Αρχαία Ελληνική Πολιτική και Κοινωνική Φιλοσοφία, Εκδόσεις Βάνιας, Θεσσαλονίκη 2010, σ.157.

[2] Η έννοια της υποταγής στον Πλάτωνα θεωρείται ως κάτι φυσιολογικό και όπως φαίνεται την θεωρεί απαραίτητη, αφού μόνο μέσω αυτής επιτυγχάνεται η εσωτερική αρμονία και τελικά η δικαιοσύνη τόσο στην ψυχή (δίκαιη ψυχή) όσο και στην πολιτεία (δίκαιη πολιτεία).

[3] Ο όρος τάξη χρησιμοποιείται συμβατικά και όχι με το ίδιο πολιτικό και κοινωνικό περιεχόμενο που φέρει στη σύγχρονη εποχή.

[4] Πολιτεία, 433e 12.

[5] Γιάννης Πλάγγεσης, Αρχαία Ελληνική Πολιτική και Κοινωνική Φιλοσοφία, Εκδόσεις Βάνιας, Θεσσαλονίκη 2010, σ.161.

[6] Ο «μύθος της καταγωγής» αναφέρει ότι όλοι οι άνθρωποι είναι αδέλφια αλλά χωρίζονται σε «κοινωνικές τάξεις» ανάλογα με το υλικό από το οποίο έχουν δημιουργηθεί. Άλλοι έχουν πλαστεί από χρυσό, άλλοι από άργυρο και άλλοι από χαλκό ή σίδηρο. Όσοι έχουν πλαστεί από χρυσό έχουν φτιαχτεί για να κυβερνούν, όσοι είναι από άργυρο έχουν προορισμό να γίνουν φύλακες και όσοι είναι πλασμένοι από χαλκό ή σίδηρο έχουν δημιουργηθεί για να γίνουν δημιουργοί-χειρώνακτες.

[7] Η αναφορά σε ένα «όμορφο ψέμα» δεν δείχνει σε κανένα βαθμό ότι ο Πλάτωνας χρησιμοποιεί ψεύδη για να στηρίξει τις θεωρίες του. Είναι γνωστό ότι ο φιλόσοφος χρησιμοποιεί στους διαλόγους του διάφορα εκφραστικά είδη έτσι ώστε να καταδείξει με παραστατικό και σαφή τρόπο τις απόψεις του για διάφορα ζητήματα.

Μέρκατας Γιώργος*

Φιλόλογος, ΜSC Συστηματικής Φιλοσοφίας

© schooltime.gr