Έκφραση – Έκθεση Γ’ Λυκείου: Είδη συλλογισμών

Διάκριση επιχειρήματος – συλλογισμού:

Επιχείρημα ονομάζεται ένα οργανωμένο σύνολο λογικών προτάσεων – κρίσεων (προκείμενες) από τις οποίες προκύπτει ένα λογικό συμπέρασμα. Είναι δυνατόν μία από τις προτάσεις αυτές να εκφέρεται με ερώτηση (ρητορικό ερώτημα).

Συλλογισμός είναι η διαδικασία , η μέθοδος με την οποία ο ομιλητής διαρθρώνει κάθε επιχείρημα . Ο συλλογισμός, δηλαδή είναι ένας στοχασμός, η ρητή έκφραση του οποίου αποτελεί το επιχείρημα. Όταν η διατύπωσή του είναι συνοπτική και περιλαμβάνει μόνο προτάσεις – κρίσεις, τότε λέγεται τυπικός συλλογισμός της λογικής (βλ. παρακάτω). Ο συλλογισμός μπορεί να αναπτύσσεται σε μία παράγραφο ή να εκτείνεται στο σύνολο ενός κειμένου :

α . Παράγραφος: τα μέρη του συλλογισμού ( προκείμενες – συμπέρασμα ) αντιστοιχούν στα δομικά μέρη της παραγράφου ( θεματική περίοδος , λεπτομέρειες – σχόλια , περίοδος κατακλείδα ) .

β . Κείμενο: η επιχειρηματολογία αναπτύσσεται στο κύριο μέρος του κειμένου , ενώ η θέση του συγγραφέα ( κατευθυντήρια ή κύρια ιδέα ανάπτυξης ) συνήθως προηγείται των αποδείξεων ( στον πρόλογο ) , μπορεί όμως και να έπεται ( στον επίλογο ) .

Άρα: Το επιχείρημα εμπεριέχει συλλογισμό ή σειρά συλλογισμών για τη στήριξη ή την ανατροπή μιας θέσης.

Προσοχή: Τα είδη των τυπικών συλλογισμών της λογικής διακρίνονται με βάση τα εξής κριτήρια:

α. Την πορεία (συλλογιστική)  που ακολουθεί ο νους για να φθάσει στο συμπέρασμα ( σε παραγωγικούς, επαγωγικούς, αναλογικούς),

β.  Το είδος  των προτάσεων που αποτελούν τις προκείμενες (σε κατηγορικούς, υποθετικούς, διαζευκτικούς), 

γ.  Τον αριθμό των προκειμένων (σε άμεσους κι έμμεσους).

Συγκεκριμένα:  

α. Είδη συλλογισμών , συλλογιστική πορεία (διάκριση κατά τη νοητική πορεία προς το συμπέρασμα, είδη συλλογισμών με βάση τη λογική) :

Οι τυπικοί συλλογισμοί της λογικής διακρίνονται με βάση την πορεία που ακολουθεί ο νους ώστε να φτάσει στο συμπέρασμα, σε παραγωγικούς, επαγωγικούς κι αναλογικούς συλλογισμούς.

  • Παραγωγικός είναι ο συλλογισμός ( παραγωγή – επεξήγηση ) στον οποίο το όλον συνάγεται ένα συμπέρασμα για το επιμέρους, δηλαδή ξεκινά  από το γενικό και αφηρημένο σημείο (μια αρχή, μια υπόθεση, έναν ορισμό, έναν κανόνα κ.ά.) που θεωρείται ότι έχει αποδεδειγμένη ισχύ, διατυπώνει μια καθολικά αποδεκτή αλήθεια ή αποτελεί εύλογη υπόθεση (μείζων προκείμενη), έπειτα καταγράφεται (ή εννοείται) μια ελάσσονα προκείμενη που αναφέρεται σε μια συγκεκριμένη περίπτωση για την οποία γίνεται λόγος στο συμπέρασμα και καταλήγει στο ειδικό/συγκεκριμένο συμπέρασμα, που διευκρινίζει μια συγκεκριμένη πρόταση ή άποψη  ( Γ>Ε ) .

Άρα: Παραγωγικός συλλογισμός

1η προκείμενη: μείζων (γενικό)

2η προκείμενη: ελάσσων (ειδικό)

Συμπέρασμα: ειδικό 

Είναι ο συλλογισμός όπου  ο συγγραφέας ξεκινά από μια γενική ( αφηρημένη ) αρχή (παραθέτει αρχικά τη γενική του θέση – άποψη ) και συνεχίζει με τις επιμέρους – ειδικές λεπτομέρειες ( αποδεικτικό υλικό). Στην περίπτωση αυτή η θέση του συγγραφέα προηγείται της απόδειξης, ενώ η πορεία της σκέψης είναι αναλυτική . Η παραγωγική μέθοδος οδηγεί σε βέβαια συμπεράσματα,

Παραδείγματα: α)  α΄ προκείμενη: Οι ιστορικοί χρόνοι του ρήματος αναφέρονται στο παρελθόν.

β΄ προκείμενη: Ο αόριστος είναι ιστορικός χρόνος.

Συμπέρασμα: Άρα, ο αόριστος αναφέρεται στο παρελθόν.

β)  α΄ προκείμενη: Όπου  απουσιάζει ο ανταγωνισμός, ο άνθρωπος δεν πλουτίζει τα εφόδιά του.

β΄ προκείμενη: Σε παλαιές εποχές απουσίαζε ο ανταγωνισμός.

Συμπέρασμα: Άρα, ο άνθρωπος σε παλιές εποχές δεν πλούτιζε τα εφόδιά του.

Απολυτήριες εξετάσεις Γ΄ τάξης Ημερησίου Ενιαίου Λυκείου, 2004

 Αν η θέση ( γενική ) καταγράφεται και στην αρχή και στο τέλος του κειμένου (προλογική κι επιλογική παράγραφος αντίστοιχα ) , εκλαμβάνουμε την πορεία ως παραγωγική , θεωρώντας ότι στο τέλος επανεκθέτει την αρχική του θέση και συνοψίζει όσα προαναφέρθηκαν . Άλλωστε , ο επίλογος μπορεί να εμπεριέχει ένα νέο νόημα που απορρέει από τα προηγούμενα , χωρίς όμως να αποτελεί την κύρια ιδέα του κειμένου . 

  • Eπαγωγικός είναι ο συλλογισμός ( επαγωγή – παράθεση ) στον οποίο από τα επιμέρους στοιχεία συνάγεται ένα συμπέρασμα για το όλον, δηλαδή  ξεκινά  από το ειδικό και συγκεκριμένο σημείο (παρατηρήσεις, παραδείγματα, στατιστικά δεδομένα,  συγκεκριμένες απόψεις…) που λαμβάνεται ως αφετηρία μέσα από την εξέταση ενός περιορισμένου αριθμού περιπτώσεων (μείζων προκείμενη), έπειτα εντάσσει το ειδικό στοιχείο της μείζονας πρότασης σ’ ένα ευρύτερο σύνολο, ή παρουσιάζεται η κοινή ιδιότητα που διακρίνει όλες τις ειδικές περιπτώσεις που έχουν καταγραφεί στη μείζονα περίπτωση (ελάσσονα προκείμενη)  και στο τέλος συνάγεται  ένα γενικό και αφηρημένο συμπέρασμα (στον κανόνα, στη γενική αρχή) πιθανολογικά, με την ιδέα πως ό,τι ισχύει για το επιμέρους τμήμα θα ισχύει και για όλα τα τμήματα του συνόλου ( Ε>Γ ) .

Άρα: Επαγωγικός συλλογισμός

1η προκείμενη: μείζων (ειδικό)

2η προκείμενη: ελάσσων (γενικό)

Συμπέρασμα: γενικό 

Είναι, δηλαδή, ο συλλογισμός που ξεκινά από ειδικές –  συγκεκριμένες διαπιστώσεις , για να καταλήξει σε γενικό – αφηρημένο συμπέρασμα (το όλον). Σ’  αυτήν την περίπτωση η θέση του συγγραφέα έπεται της απόδειξης  , ενώ η πορεία της σκέψης χαρακτηρίζεται συνθετική . Ο επαγωγικός συλλογισμός οδηγεί συνήθως σε πιθανά συμπεράσματα .

Παραδείγματα: α) α΄προκείμενη: Ο παρατατικός, ο αόριστος και ο υπερσυντέλικος αναφέρονται στο παρελθόν,

β΄ προκείμενη: Οι χρόνοι αυτοί είναι οι ιστορικοί χρόνοι του ρήματος.

Συμπέρασμα: Άρα, οι ιστορικοί χρόνοι του ρήματος αναφέρονται στο παρελθόν.

β) α΄ προκείμενη: Η τηλεόραση συχνά προβάλλει τη βία.

β΄ προκείμενη: Η τηλεόραση είναι ένα από τα ΜΜΕ.

Συμπέρασμα: Άρα, τα ΜΜΕ συχνά προβάλλουν τη βία.

ΠΡΟΣΟΧΗ: Ενώ στη

  • α)συλλογιστική πορεία συλλογισμού ελέγχουμε τη σχέση προκείμενων – συμπεράσματος,
  • στη β)συλλογιστική πορεία παραγράφου ελέγχουμε αν η θεματική πρόταση βρίσκεται στην αρχή, οπότε έχουμε παραγωγική συλλογιστική πορεία, ενώ αν η θεματική περίοδος βρίσκεται στο τέλος, τότε η συλλογιστική πορεία της παραγράφου είναι επαγωγική.
  • Παράλληλα, στη γ)συλλογιστική πορεία κειμένου οφείλουμε να προσέξουμε τον πρόλογο. Τους πλαγιότιτλους των παραγράφων του κυρίου μέρους και τον επίλογο. Συγκεκριμένα:
  • Παραγωγική συλλογιστική πορεία: Ο συγγραφέας ακολουθεί συλλογιστική πορεία από το γενικό στο ειδικό. Στον πρόλογο παρουσιάζει τη βασική του άποψη. Στο κύριο μέρος αναλύει τη βασική του θέση ή παρουσιάζει την επιχειρηματολογία του. Στον επίλογο –αν υπάρχει- επαναλαμβάνει την αρχική του θέση.
  • Επαγωγική συλλογιστική πορεία: Ο συγγραφέας ακολουθεί συλλογιστική πορεία από το ειδικό στο γενικό. Πιο συγκεκριμένα, στον πρόλογο διατυπώνει έναν προβληματισμό ή αναφέρεται σ’ ένα ειδικό θέμα. Στο κύριο μέρος εξετάζει διάφορες επιμέρους περιπτώσεις και με βάση αυτές στον επίλογο εξάγει το τελικό συμπέρασμα.

 

Παραδείγματα: α) Ποια η συλλογιστική πορεία του παρακάτω συλλογισμού; Να δικαιολογήσετε την απάντησή σας.

– όπου απουσιάζει ο ανταγωνισμός, ο άνθρωπος δεν πλουτίζει τα εφόδιά του.

– σε παλαιές εποχές απουσίαζε ο ανταγωνισμός.

Άρα ο άνθρωπος σε παλιές εποχές δεν πλούτιζε τα εφόδιά του.

Απάντηση: Η συλλογιστική πορεία του επιχειρήματος είναι παραγωγική. Στην πρώτη προκείμενη εκφράζεται μια γενική θέση, η οποία έχει διαχρονική ισχύ: «όπου απουσιάζει … εφόδιά του», ενώ στο συμπέρασμα κατατίθεται μια διαπίστωση αναφορικά με το τι συνέβαινε σε μια συγκεκριμένη χρονική στιγμή στο παρελθόν: «Άρα, ο άνθρωπος … τα εφόδιά του».

β) Με ποια συλλογιστική μέθοδο (παραγωγική-επαγωγική) αναπτύσσεται η παρακάτω παράγραφος;

Το μεγαλύτερο όμως πρόβλημα για την πορεία των δικαιωμάτων του ανθρώπου αποτελεί σήμερα η αμφισβήτησή τους από μη δυτικούς πολιτισμούς. Τα δικαιώματα του ανθρώπου  βρίσκονται αντιμέτωπα με  την υποψία ότι αποτελούν δυτικό ιδεολόγημα, έκφραση δυτικής ατομικιστικής εκδοχής κι εμπειρίας της ελευθερίας. Διατυπώνεται η άποψη ότι η Δύση προσπαθεί να επιβάλλει στο μη δυτικό κόσμο τις αξίες της με τη μορφή των δικαιωμάτων του ανθρώπου, ότι θέλει να εξαγάγει τα ιδανικά της όπως τα βιομηχανικά της προϊόντα. Με την πρόταση της Δύσης, να θεωρούνται τα δικαιώματα του ανθρώπου «μέτρο του πολιτικού ανθρωπισμού», εκφράζεται ο δυτικός πολιτισμός και  πολιτισμικός ιμπεριαλισμός.

Απάντηση: Η παράγραφος αυτή του κειμένου αναπτύσσεται με παραγωγική συλλογιστική πορεία. Στη θεματική πρόταση («Το μεγαλύτερο … ως πολιτισμούς») αναφέρεται η γενική θέση περί αμφισβήτησης των ανθρώπινων  δικαιωμάτων  από μη δυτικούς πολιτισμούς, ενώ στο εσωτερικό της παραγράφου («Τα δικαιώματα …ιμπεριαλισμός») αιτιολογείται η διατύπωση της παραπάνω θέσης με επιμέρους σχόλια/λεπτομέρειες.

ΕΠΙΣΗΜΑΝΣΗ: Όταν ζητηθεί συλλογιστική πορεία γράφουμε μόνο την πρώτη κατηγορία συλλογισμών ( παραγωγικός , επαγωγικός , αναλογικός ) κι όταν ζητηθεί είδος συλλογισμού ή να χαρακτηρίσουμε ένα συλλογισμό , γράφουμε ένα στοιχείο κι από τις δύο κατηγορίες ( δηλ. παραγωγικός , επαγωγικός , αναλογικός και διαζευκτικός , υποθετικός , κατηγορικός ) , η απάντηση δηλαδή έχει δύο άξονες . Επίσης , χαρακτηρίζουμε ένα συλλογισμό διαζευκτικό , υποθετικό , κατηγορικό όταν μας ζητηθεί να τον χαρακτηρίσουμε με κριτήριο το είδος των προτάσεων – προκειμένων  του συλλογισμού.

β. Διάκριση κατά το είδος των προκείμενων προτάσεων

Οι τυπικοί συλλογισμοί της λογικής διακρίνονται με βάση το είδος των προτάσεων που αποτελούν τις προκείμενες σε κατηγορικούς, υποθετικούς και διαζευκτικούς συλλογισμούς:

  • Κατηγορικός συλλογισμός : είναι ο συλλογισμός του οποίου οι προκείμενες είναι κατηγορικές προτάσεις, δηλαδή προτάσεις στις οποίες το υποκείμενο συνδέεται με το κατηγόρημα (δηλαδή ένα συνδετικό ρήμα και το κατηγορούμενο), χωρίς να διατυπώνονται όροι ή επιφυλάξεις. Με άλλα λόγια, στις κατηγορικές (ή αποφαντικές) κρίσεις εκφράζονται θέσεις που δεν επιδέχονται αμφισβήτηση.

Ο κατηγορικός συλλογισμός περιλαμβάνει συνήθως τα εξής:

  • Τη μείζονα προκείμενη. Σε αυτήν εκφράζεται το κατηγόρημα (δηλαδή το χαρακτηριστικό γνώρισμα του υποκειμένου) που θα εμφανιστεί στο συμπέρασμα,
  • Την ελάσσονα προκείμενη. Σε αυτή συνδέεται η μείζονα προκείμενη με το συμπέρασμα, και περιέχει το υποκείμενο του συμπεράσματος.
  • Το συμπέρασμα στο οποίο οδηγούν οι προκείμενες.

Επισήμανση: Οι προκείμενες έχουν έναν κοινό όρο που τις συνδέει, ο οποίος δεν υπάρχει στο συμπέρασμα. Ο όρος αυτός ονομάζεται μέσος όρος.

Παράδειγμα κατηγορικού συλλογισμού:

α΄ προκείμενη: Ο άνθρωπος είναι θηλαστικό.

β΄ προκείμενη: Είμαι άνθρωπος.

Συμπέρασμα: Άρα, είμαι θηλαστικό.

(Ο μέσος όρος που συνδέει τις προκείμενες στον προηγούμενο συλλογισμό είναι η λέξη «άνθρωπος»).

α΄ προκείμενη:  Τα μέταλλα είναι ανόργανα στοιχεία.

β΄ προκείμενη: Ο χρυσός είναι μέταλλο.

Συμπέρασμα: Άρα :Ο  χρυσός είναι ανόργανο στοιχείο. 

  • Υποθετικός συλλογισμός : είναι ο συλλογισμός όπου η μία τουλάχιστον προκείμενη εμπεριέχει υποθετική πρόταση με απόδοση σε μια κύρια .

Παράδειγμα υποθετικού συλλογισμού:

α΄ προκείμενη:  Αν οι βιομηχανίες λειτουργούν ανεξέλεγκτα, το περιβάλλον μολύνεται.

Β΄ προκείμενη:  Στην Αθήνα οι βιομηχανίες λειτουργούν ανεξέλεγκτα.

Συμπέρασμα:   Άρα, το περιβάλλον της μολύνεται.

  • Διαζευκτικός συλλογισμός : είναι ο συλλογισμός όπου η μία έστω προκείμενη είναι διαζευκτική πρόταση . Το συμπέρασμα εμπεριέχει την επιλογή του ενός σκέλους της διάζευξης . 

Παράδειγμα διαζευκτικού συλλογισμού:

α΄ προκείμενη:  Τα Αρχαία Ελληνικά ή ως μάθημα γενικής παιδείας ή ως μάθημα κατεύθυνσης.

β΄ προκείμενη:  Ο Αριστοτέλης εξετάζεται ως μάθημα κατεύθυνσης.

Συμπέρασμα:  Άρα, δεν εξετάζεται ως μάθημα γενικής παιδείας. 

Παράδειγμα: Να χαρακτηρίσετε τα είδη των συλλογισμών με βάση το είδος των προτάσεων και να τους διατυπώσετε αναλυτικά:

Η ανάπτυξη μιας χώρας προϋποθέτει πάνω απ’ όλα την ανάπτυξη της κοινωνίας των πολιτών. Κυρίως αυτό ισχύει για την πολιτική ανάπτυξη μιας χώρας: αν δεν υπάρχει ισορροπημένη σχέση μεταξύ κοινωνίας των πολιτών και πολιτικής κοινωνίας, δεν μπορεί να υπάρξει ισορροπημένη οικονομική ανάπτυξη αλλά ούτε και δημοκρατία.

Ο λαός, όπως ο καθένας γνωρίζει, δεν είναι αδιαίρετος. Επιπλέον, σε μια δημοκρατία δεν ασκεί εξουσία ο λαός αλλά μια κυβέρνηση που λογοδοτεί στο λαό. Συνεπώς ο λαός αρκείται στο να ελέγχει την εξουσία.

Απάντηση: Ο συλλογισμός της πρώτης παραγράφου είναι υποθετικός, γιατί μία από τις προκείμενες είναι υποθετική πρόταση.

Αναλυτική διατύπωση: Πρώτη προκείμενη: Η ανάπτυξη μιας χώρας προϋποθέτει πάνω απ’ όλα την ανάπτυξη της κοινωνίας των πολιτών. Κυρίως αυτό ισχύει για την πολιτική ανάπτυξη μιας χώρας.

Δεύτερη προκείμενη: Αν δεν υπάρχει ισορροπημένη σχέση μεταξύ κοινωνίας των πολιτών και πολιτικής κοινωνίας

Συμπέρασμα: Δεν μπορεί να υπάρξει ισορροπημένη οικονομική ανάπτυξη αλλά ούτε και δημοκρατία στη χώρα.

Ο συλλογισμός της δεύτερης παραγράφου είναι κατηγορικός, γιατί στις προκείμενες υπάρχει το συνδετικό ρήμα είμαι.

Αναλυτική διατύπωση: Πρώτη προκείμενη: Ο λαός, όπως ο καθένας γνωρίζει, δεν είναι αδιαίρετος.

Δεύτερη προκείμενη: Επιπλέον, σε μια δημοκρατία δεν ασκεί εξουσία ο λαός αλλά μια κυβέρνηση που λογοδοτεί στο λαό.

Συμπέρασμα: Συνεπώς ο λαός αρκείται στο να ελέγχει την εξουσία. 

γ.  Διάκριση κατά τον αριθμό των προκειμένων

Οι τυπικοί συλλογισμοί της λογικής διακρίνονται με βάση τον αριθμό των προτάσεων που αποτελούν τις προκείμενες, σε άμεσους κι έμμεσους συλλογισμούς.

Άμεσοι συλλογισμοί: Άμεσος θεωρείται ο συλλογισμός του οποίου το συμπέρασμα προκύπτει από μία μόνο πρόταση / κρίση, δηλαδή έχει μία προκείμενη.

Παράδειγμα άμεσου συλλογισμού:

Προκείμενη: Οι επιχειρήσεις δεν είναι πρόθυμες να επωμιστούν τις δαπάνες για τη λήψη φιλοπεριβαλλοντικών μέτρων.

Συμπέρασμα: Άρα, οι επιχειρήσεις ρυπαίνουν το περιβάλλον.

Έμμεσοι συλλογισμοί: Έμμεσος θεωρείται ο συλλογισμός του οποίου το συμπέρασμα προκύπτει από δύο ή περισσότερες προτάσεις / κρίσεις, δηλαδή δύο ή περισσότερες προκείμενες.

Παράδειγμα έμμεσου συλλογισμού:

α΄ προκείμενη: Η Μ. Βρετανία είναι οικονομικά ανεπτυγμένο κράτος.

β΄ προκείμενη: Η οικονομική ανάπτυξη ενός κράτους, του παρέχει τη δυνατότητα να προβεί σε κοινωνικές παροχές.

Συμπέρασμα: Άρα, η Μ. Βρετανία είναι σε θέση να οργανώσει ένα ισχυρό κράτος πρόνοιας για την ανακούφιση των αναξιοπαθούντων και των ευπαθέστερων κοινωνικών στρωμάτων.

*Από το βιβλίο του Άρη Ιωαννίδη: «Θεωρία στην Έκφραση – Έκθεση»

Πλήρες εκπαιδευτικό υλικό για την Έκφραση – Έκθεση του Λυκείου

1. Έκφραση-Έκθεση Α’ Λυκείου, 2. Έκφραση-Έκθεση Β’ Λυκείου, 3. Έκφραση-Έκθεση Γ’ Λυκείου, 4. Υποστηρικτικό υλικό, 5. Σχεδιαγράμματα, 6. Γραμματική-Συντακτικό

 Δείτε επιλεγμένα άρθρα και εκπαιδευτικό υλικό στις ομάδες μας: Εκπαιδευτικές Σελίδες & Φιλολογικές Σελίδες

 Αν θέλετε να ενημερώνεστε μέσω facebook για όλες τις νέες δημοσιεύσεις, ακολουθήστε τη σελίδα μας επιλέγοντας τον σύνδεσμο: schooltime