Η γνώμη του κορυφαίου οικονομολόγου Κέυνς (John Maynard Keynes) είναι ότι η πρόοδος της επιστήμης της πολιτικής οικονομίας καθυστέρησε εκατό ολόκληρα χρόνια, επειδή παραμελήθηκε ο πρακτικός τρόπος μελέτης των οικονομικών φαινομένων, όπως αναπτύχθηκε από τον Μάλθους (Thomas Robert Malthus), και δόθηκε η προτίμηση στην πολύ θεωρητική στάση του Ρικάρντο. Αν και με το έργο του Ρικάρντο «οι αρχές της πολιτικής οικονομίας και της φορολογίας» (The principles of political economy and taxation) η οικονομική επιστήμη απαγκιστρώνεται από την ηθική γίνεται ψυχρή και κάνει το πρώτο βήμα προς τις μαθηματικές αποδείξεις, η διαχρονικότητα του έργου του  Μάλθους και η συνεχή επιστροφή του έργου του στις συζητήσεις σημερινών οικονομικών προβλημάτων μας δείχνει το πόσο δίκιο είχε και το πόσο διορατική είναι η άποψη του Κέυνς.

Η ανθρωπότητα κατά τα τελευταία χίλια χρόνια δέχτηκε τρία ισχυρά σοκ που την κλόνισαν: την Κοπερνίκεια ανακάλυψη ότι η Γη δεν είναι το κέντρο του σύμπαντος, τη Δαρβίνεια θεωρία ότι ο άνθρωπος δεν έχει καμία θεϊκή ουσία αλλά κατάγεται από τον πίθηκο και την ξαφνική ψυχρολουσία που δέχτηκε το 1798 από την έκδοση του βιβλίου του Μάλθους «περί πληθυσμού». Το πολύκροτο έργο του Μάλθους βγήκε στην πρώτη του μορφή το 1798 μετά από παρότρυνση του πατέρα του, Ντάνιελ Μάλθους, με τον οποίο διαφωνούσε για το μέλλον της ανθρωπότητας. Ο πατέρας του Μάλθους, προσωπικός φίλος του Ρουσσώ και του Κοντορσέ συμμεριζόταν τις αισιόδοξες απόψεις τις εποχής για το μέλλον της ανθρωπότητας και παρακίνησε τον γιό του να εκδώσει τις αντιρρήσεις του.

Η βασική σκέψη του Μάλθους ήταν ότι ο πληθυσμός είχε την τάση να αυξάνει ταχύτερα από τα μέσα διατροφής. Ενώ τα μέσα διατροφής αυξάνουν με αριθμητική πρόοδο, ο πληθυσμός αυξάνει – όταν αυτό γίνεται ανεμπόδιστα – με γεωμετρική πρόοδο. Ο Μάλθους υποστήριξε ότι μόνο οι πόλεμοι, οι λιμοί και οι λοιμοί η ανηθικότητα και το έγκλημα εμποδίζουν τον πληθυσμό να αυξηθεί τόσο ώστε να υπερβεί το όριο που τα μέσα διατροφής δεν θα επαρκούν για να τον συντηρήσουν. Αν και ο μάλθους απέκρουε το έγκλημα και την ανηθικότητα ως μέσο για την μείωση του πληθυσμού – άλλωστε ο ίδιος ήταν λειτουργός της Αγγλικανικής εκκλησίας απ 1797 – εντούτοις απέκρουε και την κοινωνική πρόνοια και τη φιλανθρωπία.

Το έργο του Μάλθους όπως ήταν φυσικό και επόμενο δέχτηκε σφοδρή κριτική, κάτι που ανάγκασε τον Μάλθους να εντρυφήσει πιο συστηματικά στο έργο του, να συλλέξει στοιχεία από όλη την Ευρώπη και το 1803 να προχωρήσει σε μια νέα έκδοσή του. Μια έκδοση που ήταν κάτι το τελείως διαφορετικό, ήταν μια μεγάλη συστηματική πραγματεία πολιτικής επιστήμης. Ο Μάλθους σε κάθε νεώτερη έκδοση του έργου του (η τελευταία έγινε το 1826) πρόσθετε καινούργια στοιχεία και δεν σταμάτησε να υπερασπίζεται την αρχική του άποψη. Στον Μάλθους οφείλουμε την έκφραση «αγώνας για την ύπαρξη», θεωρώντας φυσικό και ωφέλιμο να υποκύπτουν στον αγώνα αυτό οι ασθενέστεροι και τα ασθενέστερα στρώματα της κοινωνίας. Σπέρματα αυτής της διατύπωσης του Μάλθους μπορούμε να αναγνωρίσουμε στο έργο του Δαρβίνου για την καταγωγή των ειδών, τη φυσική επιλογή των ειδών και την τάση τους να σχηματίζουν ποικιλίες. Όπως είναι φυσικό και επόμενο οι ιδέες του Μάλθους μπήκαν στο στόχαστρο των Μάρξ και Ένγκελς που, αν και προσπάθησαν να ενσωματώσουν στον Μαρξισμό τις θεωρίες του Δαρβίνου που αναφερόταν στον «αγώνα για την ύπαρξη», πίστευαν ότι με την προλεταριακή επανάσταση και την κατάργηση του αστικού καθεστώτος θα παγιωθεί η σοσιαλιστική κοινωνία και οι αντινομίες που προκαλούν τον αγώνα τον τάξεων θα εκλείψουν.

Ο Μάλθους δεν έβλεπε ως πρόβλημα του ανθρωπίνου γένους τα κοινωνικά συστήματα ή μάλλον θεωρούσε επικίνδυνη για το ανθρώπινο γένος την βελτίωση των όρων ζωής των ασθενέστερων στρωμάτων της κοινωνίας. Το πνεύμα του ήταν πέρα για πέρα απαισιόδοξο, αντίθετο με το πνεύμα των προφητών  μιας «ευτυχισμένης» αυριανής κοινωνίας. Κηρύσσει τον «ηθικό περιορισμό» των ανθρώπων, την αποφυγή του γάμου και την αυστηρή αποχή από κάθε σεξουαλική σχέση μέχρι που θα είναι σε θέση να μπορούν να συντηρήσουν οικονομικά μια οικογένεια έξι παιδιών. Σύμφωνα με τον Μάλθους ο περιορισμός του γάμου και των παιδιών θα έπρεπε να επιβληθεί στο μεγαλύτερο τμήμα του πληθυσμού σε όλα τα κατώτερα στρώματα.

Αν εξετάσουμε τις απόψεις του Μάλθους με στενό κριτικό πνεύμα, πολλά –ίσως τα περισσότερα- μπορούν να αποκρουσθούν. Έχει χιλιοειπωθεί ότι ο Μάλθους δεν πρόβλεψε τη βιομηχανική επανάσταση και την τεράστια αύξηση των πηγών μέσων διατροφής, την πρόοδο των συγκοινωνιακών και μεταφορικών μέσων που οδήγησαν στην καλύτερη κατανομή των πόρων και ότι αγνόησε το γεγονός πως πολλές χώρες είχαν προβλήματα ακριβώς αντίθετα από αυτά που περιέγραφε, δηλαδή υπογεννητικότητα. Αλλά όσο κι αν διαψεύδονται -προσωρινά- πολλά σημεία της θεωρίας του το πρόβλημα το υπερπληθυσμού, που ανακίνησε, είναι εδώ και απειλεί να βάλει βόμβα στα θεμέλια της κοινωνίας μας. Το πρόβλημα του υπερπληθυσμού είναι συνυφασμένο με το στρίμωγμα των ανθρώπων στα αστικά κέντρα, τη μόλυνση του πλανήτη και την εκβιομηχάνιση του σύγχρονου τρόπου ζωής. Είναι βέβαιο ότι στο πολύ κοντινό μέλλον η ανθρωπότητα θα έρθει αντιμέτωπη με το πρόβλημα της δημογραφικής έκρηξης των αναπτυσσόμενων χωρών και την κατά εκατομμύρια μετακίνηση πληθυσμών όσο οι φυσικοί πόροι θα στενεύουν. Θα έρθει η ώρα που την αναζητούν οι άνθρωποι όχι σε κοινωνικά συστήματα και σε ιδεολογίες, αλλά σε κάτι άλλο. Σε τι; Αυτό θα μείνει άγνωστο μέχρι να παρουσιαστεί.

Γρηγόρης Σκάθαρος*
Οικονομολόγος

© schooltime.gr