Lucius Anneus Seneca De brevitate vitae (περί της συντομίας της ζωής) εισαγωγή, μετάφραση Ελευθερία ΜπέλμπαLucius Anneus Seneca De brevitate vitae (περί της συντομίας της ζωής)

horizontal-bar-posts-small
Ελευθερία Μπέλμπα Γράφει η Ελευθερία Μπέλμπα
horizontal-bar-posts-small

Ο Λεύκιος (ή Λούκιος) Ανναίος Σενέκας (Lucius Anneus Seneca) (περίπου 4 π.Χ. – 65 μ.Χ.) γεννήθηκε στην Κόρδοβα της Ισπανίας που ανήκε στη ρωμαϊκή αυτοκρατορία. Γόνος αριστοκρατικής γενιάς, έλαβε σημαντική παιδεία(ρητορική, φιλοσοφία). Η καθημερινότητά του αναδείκνυε την τάση του για έναν βίο λιτό, που λειτουργεί ως μέσο για την ευζωία. Γενικά προασπίζεται την άποψη ότι το άτομο απεγκλωβίζεται από τα αδιέξοδα και τις ευθύνες, ώστε να μπορεί να καταγίνεται πλέον με τη φιλοσοφία. Στην Αίγυπτο επηρεάστηκε από την αρχαία ελληνική φιλοσοφική σκέψη. Στη Ρώμη ανέλαβε αξιώματα και διέπρεψε ως νομομαθής. Διώχτηκε από τη Μεσσαλίνα, σύζυγο του Κλαυδίου, εξορίστηκε στην Κορσική με την κατηγορία της μοιχείας. Ασχολήθηκε με τη στωική φιλοσοφία, τη ρητορική και έγραψε τραγωδίες. Μετά την εξορία του, στη Ρώμη πλέον τον προστάτεψε η μητέρα του Νέρωνα και έγινε δάσκαλός του. Ο Νέρων ενστερνίστηκε ως αυτοκράτορας τις μεθόδους της τυραννίας και του εκφοβισμού των πολιτών. Τότε στράφηκε εναντίον του δασκάλου του, τον κατηγόρησε για την εναντίον του συνομωσία. Έτσι ο Σενέκας καταδικάστηκε σε θάνατο, δόθηκε διαταγή να κόψει τις φλέβες του. Στα δράματά του αντλεί από τους ελληνικούς μύθους και τις αττικές τραγωδίες της κλασικής εποχής. Επιπρόσθετα είναι ενδεικτική η ψευδεπίγραφη αλληλογραφία του με τον απόστολο Παύλο. Το 1475 έγινε η πρώτη έκδοση των τραγωδιών του στη Φερράρα. Το 1529 εκδόθηκαν στη Βασιλεία τα έργα του από τον Έρασμο. Συνήθη θέματα που πραγματεύεται είναι η έννοια του δέοντος, της ηθικής στάσης ζωής, της ευγένειας, της ευδαιμονίας, της αλληλεγγύης, του χρόνου, της εγκράτειας.

Το έργο, «de brevitate vitae» (περί της συντομίας της ζωής), πιθανόν γράφτηκε μετά την επαναφορά του Σενέκα από την εξορία (αρχές 49 μ.Χ.). Γράφτηκε πριν λάβει το αξίωμα του πραίτορα, ειδάλλως δε θα συμβούλευε τον Παυλίνο να μη συμμετέχει στα κοινά (εκτός αν η θέση του ήταν τιμητική μόνο). Στο κείμενο αναφέρεται στη σημασία του χρόνου. Παρά την έμφαση στην εποχή του Νέρωνα, στο έργο παραδίδονται αξίες διαχρονικές. Η έκταση της ζωής εξαρτάται από το πώς χειρίζονται οι άνθρωποι το χρόνο. Ο καθένας δίνει τη δυνατότητα στους άλλους να σπαταλούν το χρόνο του, το σημαντικότερο αγαθό. Ο άνθρωπος δεν έχει συναίσθηση της πρόσκαιρης ζωής˙ ασχολείται με τη φιλοσοφία στη μέση ηλικία σαν να έχει με βεβαιότητα όλη τη ζωή μπροστά του. Όταν ελλοχεύει ο κίνδυνος του θανάτου, υποκινεί τον καθένα για παράταση του βίου. Η φιλοσοφική δραστηριότητα του ανθρώπου τον συνδέει με διαχρονικές ιδέες, συντελείται η πνευματική πληρότητα, κατακτάται η σοφία. Έτσι η φιλοσοφία βρίσκεται στον αντίποδα της φθοράς του χρόνου και παραπέμπει στην αθανασία. Ο στωικισμός ως τρόπος ζωής και δράσης υποδηλώνει τη θεραπεία από τα αδιέξοδα, την εσωτερική ανάπαυλα. Η ισορροπία εξασφαλίζεται μέσω της προσέγγισης της αρετής, του αγώνα ενάντια στα πάθη για την αντιμετώπιση των προβλημάτων.

[κείμενο, 10, 1-6]

Quod proposui si in partes velim et argumenta diducere, multa mihi occurrent, per quae probem brevissimam esse occupatorum vitam. Solebat dicere Fabianus, non ex his cathedraris philosophis, sed ex veris et antiquis: “contra adfectus impetu, non suptilitate pugnandum, nec minutis vulneribus sed incursu avertendam aciem; non probam cavillationem esse, nam contundi debere, non vellicari”. Tamen ut illis error exprobretur suus, docendi, non tantum deplorandi sunt. In tria tempora vita dividitur: quod fuit, quod est, quod futurum est. Ex iis quod agimus breve est, quod acturi sumus dubium, quod egimus certum. Hoc est enim, in quod fortuna ius perdidit, quod in nullius arbitrium reduci potest. Hoc amittunt occupati; nec enim illis vacat praeterita respicere, et si vacet, iniucunda est paenitendae rei recordatio. Inviti itaque ad tempora male exacta animum revocant nec audent ea retemptare, quorum vitia, etiam quae aliquo praesentis voluptatis lenocinio surripiebantur, retractando patescunt. Nemo, nisi quoi omnia acta sunt sub censura sua, quae numquam fallitur, libenter se in praeteritum retorquet; ille qui multa ambitiose concupiit, superbe contempsit, impotenter vicit, insidiose decepit, avare rapuit, prodige effudit, necesse est memoriam suam timeat. Atqui haec est pars temporis nostril sacra ac dedicata, omnis humanos casus supergressa, extra regnum fortunae subducta, quam non inopia, non metus, non morborum incursus exagitet; haec nec turbari nec eripi potest: perpetua eius et intrepida possessio est. Singuli tantum dies, et hi per momenta, praesentes sunt; at praeteriti temporis omnes, cum iusseritis, aderunt, ad arbitrium tuum inspici se ac detineri patientur, quod facere occupatis non vacat. Securae et quietae mantis est in omnes vitae suae partes discurrere; occupatorum animi, velut sub iugo sint, flectere se ac respicere non possunt. Abit igitur vita eorum in profundum; et ut nihil podest, licet quantumlibet ingeras, si non subest quod excipiat ac servet, sic, nihil refert quantum temporis detur, si non est ubi subsidat, per quassos foratosque animos transmittitur. Praesens tempus brevissimum est, adeo guidem, ut quibusdam nullum videatur; in cursu enim semper est, fluit et praecipitatur; ante desinit esse quam venit, nec magis moram patitur quam mundus aut sidera, quorum inrequieta semper agitatio numquam in eodem vestigio manet. Solum igitur ad occupatos praesens pertinet tempus, quod tam breve est, ut arripi non posit, et id ipsum illis districtis in multa subducitur.

[μετάφραση]

Αν και επιδίωκα να εκθέσω και να διαιρέσω σε χωριστά μέρη, θα έρχονταν το μυαλό μου πολλά δεδομένα με τα οποία θα έδειχνα ότι η ζωή είναι πάρα πολύ σύντομη για αυτούς που είναι απασχολημένοι. Ο Φλαβιανός, ο οποίος δεν ανήκε στους φιλοσόφους των αξιωμάτων, αλλά στους αληθινούς φιλοσόφους της αρχαιότητας, συνήθιζε να λέει: «Πρέπει να αποβάλλουμε τις σφοδρές επιθυμίες μας πολεμώντας κατά μέτωπο, όχι με λεπτότητα, τα αποτελέσματα της μάχης δεν μπορούν να αποτραπούν με μηδαμινά τραύματα˙ δεν υφίστανται εδώ σκώμματα παραπλανητικά, γιατί οφείλουμε να γκρεμίσουμε τις επιθυμίες, όχι να τις μαδήσουμε». Όμως, για να αποδοκιμαστούν τα σφάλματα εκείνων, θα πρέπει να διδαχτούν, όχι να θρηνούμε τόσο πολύ για αυτά. Σε τρεις εποχές διακρίνεται η ζωή: αυτή που υπήρξε, αυτή που υπάρχει, αυτή που θα υπάρξει. Από αυτές είναι σύντομη η τωρινή, είναι αβέβαιη αυτή που σχεδιάζεται, ασφαλής αυτή που ολοκληρώσαμε. Διότι αυτή είναι στην οποία η τύχη χάνει το δίκιο της, η οποία δεν μπορεί να επιστρέψει με καμιά εξουσία. Αυτή (την εποχή) όσοι έχουν κάποια ασχολία την αποβάλλουν˙ γιατί για εκείνους είναι ανεπαρκής η παρατήρηση του παρελθόντος κι αν ακόμη δεν ήταν ανεπαρκής, θα μετάνιωναν να επαναφέρουν κάτι δυσάρεστο. Συνεπώς δεν επιδιώκουν να κατευθύνουν τους συλλογισμούς τους στην περίοδο που πέρασε, ούτε επιχειρούν να επανεξετάσουν αυτά τα οποία τους καταστρέφουν, ακόμη κι αν υποχωρούν σε όσα τους προσφέρουν προσωρινή επιτήδευση, όμως φαίνεται να μην επανέρχονται σε αυτά. Κανείς με προθυμία δεν επιστρέφει στο παρελθόν, παρά μόνο αν όλες οι πράξεις του υποβάλλονται σε αυστηρή εξέταση που ποτέ δεν κάνει λάθος˙ εκείνος που επιθυμεί πολύ φιλόδοξα, περιφρονεί με περηφάνια, νικά με δυναμική, εξαπατά με ενέδρες, αρπάζει με απληστία, διασπείρει με αφθονία, αναγκαστικά φοβάται τη δική του μνήμη. Και αυτό είναι τμήμα της εποχής μας ιερό και σταθερό που κάθε ανθρώπινη ατυχία υπερβαίνει, απομακρυσμένη από το βασίλειο της τύχης, είναι το τμήμα το οποίο διώχνει την επιδίωξη, το φόβο, τα χτυπήματα των ασθενειών˙ αυτό κανείς δεν μπορεί να ταράξει ούτε να αποσπάσει: είναι η απόκτησή του αιώνια και γαλήνια. Μια μέρα ακριβώς και αυτή στα λεπτά είναι παρούσα˙ και όλες οι περίοδοι του παρελθόντος, όταν τις προσκαλέσεις, θα προσέλθουν και θα υπομείνουν να τις ερευνήσεις και να τις συντηρήσεις για την κρίση σου, πράγμα που δεν έχουν διαθέσιμο χρόνο να κάνουν όσοι είναι απασχολημένοι. Ο αρμονικός και ήρεμος νους σε όλες τις περιόδους του βίου κατευθύνεται˙ οι ψυχές όσων έχουν κάποια απασχόληση, σαν να βρίσκονται κάτω από ζυγό, δεν μπορούν να στραφούν και να κοιτάξουν. Η ζωή αυτών χάνεται στο άπειρο˙ και όμως τίποτα δεν προσφέρει, ακόμη νι αν σωρεύσεις μεγάλη ποσότητα νερού σε κανάτι χωρίς πάτο, που, αν το είχε, θα το δεχόταν και θα το διατηρούσε, έτσι καθόλου δεν έχει σημασία πόσος χρόνος σου δίνεται αν δεν υπάρχει μέρος όπου θα σταθεί, μεταφέρεται έξω από τις σχισμές και τις τρύπες της ψυχής. Η τωρινή εποχή είναι πάρα πολύ σύντομη, τόσο σύντομη μάλιστα, ώστε σε κάποιους φαίνεται μηδαμινή˙ γιατί σε κίνηση πάντα βρίσκεται, εξελίσσεται και κινείται μπροστά, προτού έρθει, δεν υπάρχει πια χωρίς περισσότερη χρονοτριβή από ό,τι ο κόσμος ή τα λαμπερά αστέρια, των οποίων η παντοτινή κίνηση ποτέ δεν επιτρέπει να σταθούν στο ίδιο ίχνος. Όσοι είναι απασχολημένοι φροντίζουν μόνο για το παρόν το οποίο είναι τόσο σύντομο, ώστε να μην μπορούν να το πιάσουν κι αυτή την ίδια περίοδο εκείνοι στερούνται με πολλά δεδομένα απασχολημένοι.