Επιμέλεια: Άρης Ιωαννίδης

Τι γίνεται με τον τονισμό της γενικής κάποιων ουσιαστικών (κι επιθέτων) που σίγουρα θα μας έχει προβληματίσει κάποια στιγμή στο παρελθόν; Ας το δούμε βήμα –βήμα…

 Ο τόνος σχεδόν πάντοτε παραμένει στην ίδια συλλαβή. Τα προπαροξύτονα, αρσενικά και θηλυκά ουσιαστικά σε –ος, όμως [κυρίως σε στερεότυπες εκφράσεις λόγιας προέλευσης ή σε τυπικό ύφος, π.χ. αθωώθηκε εξαιτίας του προτέρου εντίμου (αντί έντιμου) βίου του] κατεβάζουν τον τόνο στην παραλήγουσα στις παρακάτω πτώσεις: γενική του ενικού, γενική (και αιτιατική) του πληθυντικού, π.χ: ο πόλεμος – του πολέμου – των πολέμων – τους πολέμους, η λεωφόρος –της λεωφόρου – των λεωφόρων –τις λεωφόρους …

Παρόμοια κλίνονται και τα θηλυκά ουσιαστικά που δείχνουν επάγγελμα, όπως δικηγόρος, πρόεδρος (άρα κλητική: κυρία πρόεδρε κι όχι κυρία πρόεδρος)

Η μετακίνηση του τόνου στη γενική του ενικού και στη γενική (και αιτιατική) του πληθυντικού θεωρείται κανονική, όταν το επίθετο χρησιμοποιείται ως ουσιαστικό, π.χ. » η χυδαιολογία  βάρβαρων ανθρώπων», αλλά «οι επιδρομές των βαρβάρων…

[Η διαφοροποίηση αυτή οφείλεται κυρίως στη διαφοροποίηση του ύφους του ομιλητή, που παρατηρείται στον προφορικό (δηλαδή ο τόνος στην προπαραλήγουσα  προσδίδει  ουδέτερο ή οικείο ύφος, ενώ  τόνος στην παραλήγουσα  πιο  τυπικό ύφος)].

Βέβαια, διατηρούν ο  τόνος  στην προπαραλήγουσα, σ’ όλες τις πτώσεις ενικού και πληθυντικού, οι πολυσύλλαβες και οι λαϊκές λέξεις, π.χ.  του ανήφορου,  του καλόγερου, του παίδαρου…

Τα προπαροξύτονα ουδέτερα ουσιαστικά σε -ο κατεβάζουν τον τόνο στην παραλήγουσα στη γενική ενικού και πληθυντικού Π.Χ. πανεπιστημίου,  επίπλου, θεάτρου,   μετώπων). Εξαιρούνται  οι  λαϊκές λέξεις όπως σίδερο-σίδερου (προσοχή : σιδήρου),  χαμόγελο-χαμόγελου, μάγουλο-μάγουλου, ψίχουλο-ψίχουλου…

Στα αρσενικά παροξύτονα ουσιαστικά σε –ας, ο τόνος κατεβαίνει στη λήγουσα στη γενική πληθυντικού, π.χ.  όπως

Ο ταμίας – των ταμιών, , ο τραυματίας-  των τραυματιών, ο βλάκας-  των βλακών.

Επίθετα  σε –ής -ές/ -ης –ες, π.χ.  ο/η συνήθης, του/της συνήθους, τον/την συνήθη, το σύνηθες, τα συνήθη, των συνήθων. Στα αρσενικά ισχύει το εξής, π.χ. του ευγενούς ιδεώδους  (επίθετο) , αλλά: του ευγενή (=αριστοκράτη, ουσιαστικό ). Όσον αφορά τα επίθετα παροξύτονα σε -ώδης, -ώδης, -ώδες, κλίνονται με τον ίδιο τρόπο, αλλά στη γενική πληθυντικού κατεβάζουν τον τόνο στη λήγουσα, π.χ. του ουσιώδους- των ουσιωδών, του θεμελιώδους- των θεμελιωδών 

Αρσενικά  και ουδέτερα  επιθέτων σε -ών, όν, π.χ. : τυχών, τυχόντος ( όχι του τυχόντα)

Τα θηλυκά σε -η σχηματίζουν διπλή  γενική και  σε -ης και σε -έως, π.χ. κυβέρνησης και κυβερνήσεως (Προσοχή: όσα  έχουν λαϊκή προέλευση σχηματίζουν γενική  μόνο σε –ης, π.χ.  γέμιση – γέμισης ( Σε γενικές γραμμές προτιμούμε τη γενική σε –εως μετά από λόγιες προθέσεις ή λόγιες και μη τυποποιημένες φράσεις, όπως  υπέρ της λύσεως, πρώτης τάξεως, ημερομηνία λήξεως, ομάδα κρούσεως, πάσης φύσεως, πορεία πλεύσεως…).  Με την ίδια κατάληξη σε –εως σχηματίζουν τη γενική ενικού θηλυκά επαγγελματικά και άλλα ονόματα σε -έας (-εύς), π.χ.  εισαγγελέας, της εισαγγελέως αντί της εισαγγελέας

Αρκετά  συχνά σε οικείο ή ουδέτερο ύφος χρησιμοποιούνται  τύποι γενικής με καταλήξεις σε -ιού, -ύ και -ιών (του βαριού / βαρύ, των βαριών), ενώ σε πολύ τυπικό ύφος και σε στερεότυπες εκφράσεις λόγιας προέλευσης εμφανίζονται τύποι σε -έος και -έων, π.χ. του βαθιού πηγαδιού του βαθύ κόλπου.

Προσοχή : τα θηλυκά σε -ώ στη γενική έχουν κατάληξη –ως, π.χ.  της Αργυρώς,  της πειθώς. Η κατάληξη σε -ούς είναι αρχαιοπρεπής (δε θεωρείται λάθος)  και επιτρέπεται μόνο σε λόγιες λέξεις και σε αρχαία ονόματα, π.χ. της Κλειώς (και της Κλειούς, της Σαπφούς και  της Σαπφώς.

Βιβλιογραφία:

Νεοελληνική Γραμματική, Αναπροσαρμογή της Μικρής Νεοελληνικής Γραμματικής του Μανόλη Τριανταφυλλίδη, Οργανισμός Εκδόσεως Διδακτικών Βιβλίων, Αθήνα 1985 (σελ. 38, 39 § 47, 48).

 Γραμματική Νέας Ελληνικής Γλώσσας Α’, Β’, Γ’ Γυμνασίου

Χρ. Κλαίρης & Γ. Μπαμπινιώτης, Γραμματική τής Νέας Ελληνικής Γλώσσας, Αθήνα 2005: Ελληνικά Γράμματα.

Αγ. Τσοπανάκης, Προβλήματα της Δημοτικής — Το τελικό -ν, Θεσσαλονίκη 1987.

Άρης Ιωαννίδης*
Φιλόλογος

© schooltime.gr

*Δείτε περισσότερα στην ενότητα: Γραμματική-Συντακτικό της Νεοελληνικής Γλώσσας