Γ’ Κλίση Ουσιαστικών Συμφωνόληκτα-Αφωνόληκτα : Γραμματική της αρχαίας ελληνικής γλώσσαςΓ’ Κλίση Ουσιαστικών Συμφωνόληκτα-Αφωνόληκτα : Γραμματική της αρχαίας ελληνικής γλώσσας

Επιμέλεια: Άρης Ιωαννίδης

Συμφωνόληκτα ουσιαστικά ονομάζονται αυτά που έχουν ως θεματικό χαρακτήρα σύμφωνο και  διαιρούνται σε αφωνόληκτα  (με άφωνο χαρακτήρα, π.χ. κόραξ, κόρακ-ος· Ἄραψ, Ἄραβος· τάπης, τάπητ-ος·) και ημιφωνόληκτα (με χαρακτήρα ημίφωνο, π.χ. σωλήν, σωλῆν-ος· κλητήρ, κλητῆρ-ος.).

Αφωνόληκτα

Τα αφωνόληκτα ουσιαστικά της γ΄κλίσης διαιρούνται σε ουρανικόληκτα, χειλικόληκτα, οδοντικόληκτα

Καταλήξεις:

Ουρανικόληκτα(δηλ. με χαρακτήρα ουρανικό κ, γ, χ)  : -ξ, -κος, -ξ, -γος, -ξ, -χος

Χειλικόληκτα (δηλ. με χαρακτήρα χειλικό π, β, φ): -ψ, -πος, -ψ, -βος

Οδοντικόληκτα  (δηλ. με χαρακτήρα οδοντικό τ, δ, θ): αρσενικά και θηλυκά : -ς, -τος, -ς, -δος, -ς, -θος, -ας, -αντος , -ων, -οντος  & Ουδέτερα:   -α, -ατος

Παραδείγματα:

Ουρανικόληκτα καταληκτικὰ μονόθεμα

 

Ενικὸς ἀριθμόςΠληθυντικὸς αριθμός
Ονομαστικήὁ κόραξ (κ-ς)οἱ κόρακ-ες
Γενικήτοῦ κόρακ-οςτῶν κοράκ-ων
Δοτικήτῷ κόρακ-ιτοῖς κόραξι (κ-σι)
Αιτιατικήτὸν κόρακ-ατοὺς κόρακ-ας
Κλητικήὦ κόραξ (κ-ς)ὦ κόρακ-ες

 

Χειλικόληκτα καταληκτικὰ μονόθεμα

 

Ενικὸς αριθμόςΠληθυντικὸς αριθμός
Ονομαστικήὁ γύψ (π-ς)οἱ γῦπ-ες
Γενικήτοῦ γυπ-όςτῶν γυπ-ῶν
Δοτικήτῷ γυπ-τοῖς γυψ (π-σι)
Αιτιατικήτὸν γῦπ-ατοὺς γῦπ-ας
Κλητικήὦ γύψ (π-ς)ὦ γῦπ-ες

 

Οδοντόληκτα καταληκτικὰ μονόθεμα με χαρακτήρα δ ή θ

 

Ενικὸς αριθμόςΠληθυντικὸς αριθμός
Ονομαστικήἡ πατρὶς (δ-ς)αἱ πατρίδ-ες
Γενικήτῆς πατρίδ-οςτῶν πατρίδ-ων
Δοτικήτῇ πατρίδ-ιταῖς πατρίσι (δ-σι)
Αιτιατικήτὴν πατρίδ-ατὰς πατρίδ-ας
Κλητικήὦ πατρίςὦ πατρίδ-ες

 

 Οδοντικόληκτα καταληκτικὰ μονόθεμα  με  θέμα σε -ντ 

 

Ενικὸς αριθμόςΠληθυντικὸς αριθμός
ονομαστικήὁ ἱμάς (ντ-ς)οἱ ἱμάντ-ες
γενικήτοῦ ἱμάντ-οςτῶν ἱμάντ-ων
δοτικήτῷ ἱμάντ-ιτοῖς ἱμᾶσι
αιτιατικήτὸν ἱμάντ-ατοὺς ἱμάντ-ας
κλητικήὦ ἱμάςὦ ἱμάντ-ες

 

Ενικὸς αριθμόςΠληθυντικὸς αριθμός
Ονομαστικήὁ ὀδούς(ὀδόντ-ς)οἱ ὀδόντ-ες
Γενικήτοῦ ὀδόντ-οςτῶν ὀδόντ-ων
Δοτικήτῷ ὀδόντ-ιτοῖς ὀδοῦσι (ὀδόντ-σι)
Αιτιατικήτὸν ὀδόντ-ατοὺς ὀδόντ-ας
Κλητικήὦ ὀδούςὦ ὀδόντ-ες

 

 Οδοντικόληκτα ακατάληκτα διπλόθεμα με  θέμα σε –ντ 

Ενικὸς αριθμόςΠληθυντικὸς αριθμός
Ονομαστικήὁ γέρωνοἱ γέροντ-ες
Γενικήτοῦ γέροντ-οςτῶν γερόντ-ων
Δοτικήτῷ γέροντ-ιτοῖς γέρουσι(γέροντ-σι)
Αιτιατικήτὸν γέροντ-ατοὺς γέροντ-ας
Κλητικήὦ γέρονὦ γέροντ-ες

 

Οδοντικόληκτα ουδέτερα ακατάληκτα μονόθεμα σε  (γεν. –ατος)

 

Ενικὸς αριθμόςΠληθυντικὸς αριθμός
Ονομαστικήτὸ κτῆματὰ κτήματ-α
Γενικήτοῦ κτήματ-οςτῶν κτημάτ-ων
Δοτικήτῷ κτήματ-ιτοῖς κτήμασι (ατ-σι)
Αιτιατικήτὸ κτῆματὰ κτήματ-α
Κλητικήὦ κτῆμαὦ κτήματ-α

 

Παρατηρήσεις στα αφωνόληκτα:

  1. Τα περισσότερα αρσενικά και θηλυκά σχηματίζουν κανονικά την αιτιατική του ενικού με κατάληξη -α, π.χ. τὸν κόρακ-α, τὴν πατρίδ-α και την κλητική του ενικού όμοια με την ονομαστική, π.χ.  ὦ κόραξ, ὦ πατρίς.
  2. Τα βαρύτονα (δηλαδή τα ουσιαστικά που δεν τονίζονται στη λήγουσα) οδοντικόληκτα σε –ις, -ιδος / -ιτος / -ιθος σχηματίζουν την αιτιατική σε –ν και την κλητική ενικού όμοια με το θέμα χωρίς την κατάληξη, π.χ. ὁ ὄρνις, τὸν ὄρνιν, (ὦ) ὄρνι… Όμοια και μερικά οδοντικόληκτα βαρύτονα σε -ης ή -υς, π.χ. ὁ (και ἡ) Πάρνης του Πάρνηθος, τὸν Πάρνην, ὦ Πάρνη.
  3. Το οξύτονο (δηλαδή το ουσιαστικό που τονίζεται στη λήγουσα) ουσιαστικό «τυραννὶς» και το περισπώμενο «παῖς» σχηματίζουν την κλητική ενικού χωρίς κατάληξη, π.χ. (ὦ) τυραννὶ, (ὦ) παῖ…
  4. Τα οδοντικόληκτα σε -ας (γεν. -αντος) που τονίζονται στη λήγουσα, σχηματίζουν την κλητική του ενικού ίδια με την ονομαστική, π.χ. ἱμάς.
  5. Τα οδοντικόληκτα βαρύτονα (που δεν τονίζονται στη λήγουσα ) σε -ας (-αντος) σχηματίζουν την κλητική ενικού όμοια με το θέμα (χωρίς κατάληξη με αφαίρεση του οδοντικού χαρακτήρα), π.χ. ὁ γίγας , (ὦ) γίγαν.
  6. Τα οδοντικόληκτα βαρύτονα διπλόθεμα σε -ων, -οντος σχηματίζουν την κλητική ενικού χωρίς κατάληξη (με αποβολή του οδοντικού χαρακτήρα), σε -ον, ενώ τα συνηρημένα σε -ῶν, -ῶντος, π.χ. ὁ γέρων, (ὦ) γέρον, ὁ Ξενοφῶν, (ὦ) Ξενοφῶν.
  7. Τα ουδέτερα οδοντικόληκτα σε -μα (γεν. -ματος) είναι όλα ακατάληκτα, π.χ. κτῆμα, σῶμα, στράτευμα. Καταληκτικά είναι μόνο τα ουδέτερα φῶς (φῶτ-ς), γεν. φωτ-ός κ.τ.λ. και το ανώμαλο οὖς (οὖτ-ς), γεν. ὠτ-ός

__________________________________________

Βιβλιογραφία:

  1. Γραμματική της Αρχαίας Ελληνικής, Αχιλλέως Α. Τζάρτζανου, Αθήναι 1967
  2. Γραμματική της Αρχαίας Ελληνικής, Μιχ. Χ. Οικονόμου, ΟΕΔΒ
  3. Γραμματική της Αρχαίας Ελληνικής, Νίκος Παππάς, Ελληνοεκδοτική
  4. Ψηφιακά Εκπαιδευτικά Βοηθήματα (ΨΕΒ), Υπουργείο Παιδείας

  Δείτε: Γραμματική της αρχαίας ελληνικής γλώσσας