Γ’ Κλίση Ουσιαστικών Συμφωνόληκτα-Αφωνόληκτα : Γραμματική της αρχαίας ελληνικής γλώσσαςΓ’ Κλίση Ουσιαστικών Συμφωνόληκτα-Αφωνόληκτα : Γραμματική της αρχαίας ελληνικής γλώσσας

Επιμέλεια: Άρης Ιωαννίδης

Συμφωνόληκτα ουσιαστικά ονομάζονται αυτά που έχουν ως θεματικό χαρακτήρα σύμφωνο και  διαιρούνται σε αφωνόληκτα  (με άφωνο χαρακτήρα, π.χ. κόραξ, κόρακ-ος· Ἄραψ, Ἄραβος· τάπης, τάπητ-ος·) και ημιφωνόληκτα (με χαρακτήρα ημίφωνο, π.χ. σωλήν, σωλῆν-ος· κλητήρ, κλητῆρ-ος.).

Αφωνόληκτα

Τα αφωνόληκτα ουσιαστικά της γ΄κλίσης διαιρούνται σε ουρανικόληκτα, χειλικόληκτα, οδοντικόληκτα

Καταλήξεις:

Ουρανικόληκτα(δηλ. με χαρακτήρα ουρανικό κ, γ, χ)  : -ξ, -κος, -ξ, -γος, -ξ, -χος

Χειλικόληκτα (δηλ. με χαρακτήρα χειλικό π, β, φ): -ψ, -πος, -ψ, -βος

Οδοντικόληκτα  (δηλ. με χαρακτήρα οδοντικό τ, δ, θ): αρσενικά και θηλυκά : -ς, -τος, -ς, -δος, -ς, -θος, -ας, -αντος , -ων, -οντος  & Ουδέτερα:   -α, -ατος

Παραδείγματα:

Ουρανικόληκτα καταληκτικὰ μονόθεμα

 

Ενικὸς ἀριθμός Πληθυντικὸς αριθμός
Ονομαστική ὁ κόραξ (κ-ς) οἱ κόρακ-ες
Γενική τοῦ κόρακ-ος τῶν κοράκ-ων
Δοτική τῷ κόρακ-ι τοῖς κόραξι (κ-σι)
Αιτιατική τὸν κόρακ-α τοὺς κόρακ-ας
Κλητική ὦ κόραξ (κ-ς) ὦ κόρακ-ες

 

Χειλικόληκτα καταληκτικὰ μονόθεμα

 

Ενικὸς αριθμός Πληθυντικὸς αριθμός
Ονομαστική ὁ γύψ (π-ς) οἱ γῦπ-ες
Γενική τοῦ γυπ-ός τῶν γυπ-ῶν
Δοτική τῷ γυπ- τοῖς γυψ (π-σι)
Αιτιατική τὸν γῦπ-α τοὺς γῦπ-ας
Κλητική ὦ γύψ (π-ς) ὦ γῦπ-ες

 

Οδοντόληκτα καταληκτικὰ μονόθεμα με χαρακτήρα δ ή θ

 

Ενικὸς αριθμός Πληθυντικὸς αριθμός
Ονομαστική ἡ πατρὶς (δ-ς) αἱ πατρίδ-ες
Γενική τῆς πατρίδ-ος τῶν πατρίδ-ων
Δοτική τῇ πατρίδ-ι ταῖς πατρίσι (δ-σι)
Αιτιατική τὴν πατρίδ-α τὰς πατρίδ-ας
Κλητική ὦ πατρίς ὦ πατρίδ-ες

 

 Οδοντικόληκτα καταληκτικὰ μονόθεμα  με  θέμα σε -ντ 

 

Ενικὸς αριθμός Πληθυντικὸς αριθμός
ονομαστική ὁ ἱμάς (ντ-ς) οἱ ἱμάντ-ες
γενική τοῦ ἱμάντ-ος τῶν ἱμάντ-ων
δοτική τῷ ἱμάντ-ι τοῖς ἱμᾶσι
αιτιατική τὸν ἱμάντ-α τοὺς ἱμάντ-ας
κλητική ὦ ἱμάς ὦ ἱμάντ-ες

 

Ενικὸς αριθμός Πληθυντικὸς αριθμός
Ονομαστική ὁ ὀδούς(ὀδόντ-ς) οἱ ὀδόντ-ες
Γενική τοῦ ὀδόντ-ος τῶν ὀδόντ-ων
Δοτική τῷ ὀδόντ-ι τοῖς ὀδοῦσι (ὀδόντ-σι)
Αιτιατική τὸν ὀδόντ-α τοὺς ὀδόντ-ας
Κλητική ὦ ὀδούς ὦ ὀδόντ-ες

 

 Οδοντικόληκτα ακατάληκτα διπλόθεμα με  θέμα σε –ντ 

Ενικὸς αριθμός Πληθυντικὸς αριθμός
Ονομαστική ὁ γέρων οἱ γέροντ-ες
Γενική τοῦ γέροντ-ος τῶν γερόντ-ων
Δοτική τῷ γέροντ-ι τοῖς γέρουσι(γέροντ-σι)
Αιτιατική τὸν γέροντ-α τοὺς γέροντ-ας
Κλητική ὦ γέρον ὦ γέροντ-ες

 

Οδοντικόληκτα ουδέτερα ακατάληκτα μονόθεμα σε  (γεν. –ατος)

 

Ενικὸς αριθμός Πληθυντικὸς αριθμός
Ονομαστική τὸ κτῆμα τὰ κτήματ-α
Γενική τοῦ κτήματ-ος τῶν κτημάτ-ων
Δοτική τῷ κτήματ-ι τοῖς κτήμασι (ατ-σι)
Αιτιατική τὸ κτῆμα τὰ κτήματ-α
Κλητική ὦ κτῆμα ὦ κτήματ-α

 

Παρατηρήσεις στα αφωνόληκτα:

  1. Τα περισσότερα αρσενικά και θηλυκά σχηματίζουν κανονικά την αιτιατική του ενικού με κατάληξη -α, π.χ. τὸν κόρακ-α, τὴν πατρίδ-α και την κλητική του ενικού όμοια με την ονομαστική, π.χ.  ὦ κόραξ, ὦ πατρίς.
  2. Τα βαρύτονα (δηλαδή τα ουσιαστικά που δεν τονίζονται στη λήγουσα) οδοντικόληκτα σε –ις, -ιδος / -ιτος / -ιθος σχηματίζουν την αιτιατική σε –ν και την κλητική ενικού όμοια με το θέμα χωρίς την κατάληξη, π.χ. ὁ ὄρνις, τὸν ὄρνιν, (ὦ) ὄρνι… Όμοια και μερικά οδοντικόληκτα βαρύτονα σε -ης ή -υς, π.χ. ὁ (και ἡ) Πάρνης του Πάρνηθος, τὸν Πάρνην, ὦ Πάρνη.
  3. Το οξύτονο (δηλαδή το ουσιαστικό που τονίζεται στη λήγουσα) ουσιαστικό «τυραννὶς» και το περισπώμενο «παῖς» σχηματίζουν την κλητική ενικού χωρίς κατάληξη, π.χ. (ὦ) τυραννὶ, (ὦ) παῖ…
  4. Τα οδοντικόληκτα σε -ας (γεν. -αντος) που τονίζονται στη λήγουσα, σχηματίζουν την κλητική του ενικού ίδια με την ονομαστική, π.χ. ἱμάς.
  5. Τα οδοντικόληκτα βαρύτονα (που δεν τονίζονται στη λήγουσα ) σε -ας (-αντος) σχηματίζουν την κλητική ενικού όμοια με το θέμα (χωρίς κατάληξη με αφαίρεση του οδοντικού χαρακτήρα), π.χ. ὁ γίγας , (ὦ) γίγαν.
  6. Τα οδοντικόληκτα βαρύτονα διπλόθεμα σε -ων, -οντος σχηματίζουν την κλητική ενικού χωρίς κατάληξη (με αποβολή του οδοντικού χαρακτήρα), σε -ον, ενώ τα συνηρημένα σε -ῶν, -ῶντος, π.χ. ὁ γέρων, (ὦ) γέρον, ὁ Ξενοφῶν, (ὦ) Ξενοφῶν.
  7. Τα ουδέτερα οδοντικόληκτα σε -μα (γεν. -ματος) είναι όλα ακατάληκτα, π.χ. κτῆμα, σῶμα, στράτευμα. Καταληκτικά είναι μόνο τα ουδέτερα φῶς (φῶτ-ς), γεν. φωτ-ός κ.τ.λ. και το ανώμαλο οὖς (οὖτ-ς), γεν. ὠτ-ός

__________________________________________

Βιβλιογραφία:

  1. Γραμματική της Αρχαίας Ελληνικής, Αχιλλέως Α. Τζάρτζανου, Αθήναι 1967
  2. Γραμματική της Αρχαίας Ελληνικής, Μιχ. Χ. Οικονόμου, ΟΕΔΒ
  3. Γραμματική της Αρχαίας Ελληνικής, Νίκος Παππάς, Ελληνοεκδοτική
  4. Ψηφιακά Εκπαιδευτικά Βοηθήματα (ΨΕΒ), Υπουργείο Παιδείας

  Δείτε: Γραμματική της αρχαίας ελληνικής γλώσσας