Γ’ Κλίση Ουσιαστικών Φωνηεντόληκτα: Γραμματική της αρχαίας ελληνικής γλώσσας

Γ’ Κλίση Ουσιαστικών Φωνηεντόληκτα: Γραμματική της αρχαίας ελληνικής γλώσσας

Επιμέλεια: Άρης Ιωαννίδης

 Τα φωνηεντόληκτα ουσιαστικά της Γ΄ κλίσης λήγουν σε: -ως, -ωος… -υς, -υος…  -ις, -εως… -υς, -εως…  -υ, -εως…  -εύς, -έως…  -αῦς, -αὸς…  -ώ, -οῦς…  -οῦς, -οὸς…

Φωνηεντόληκτα καταληκτικά μονόθεμα σε -ως, γεν. -ωος και σε -υς, γεν. -υος

 

Ενικός αριθμός

τοῦ

τῷ

τὸν

ἥρω-ς

ἥρω-ος

ἥρω-ι

ἥρω-α

ἥρω-ς

θὼ-ς

θω-ὸς

θω-

θῶ-α

θὼ-ς

βότρυ-ς

βότρυ-ος

βότρυ-ϊ

βότρυ-ν

βότρυ

ἰχθὺ-ς

ἰχθύ-ος

ἰχθύ-ϊ

ἰχθὺ-ν

ἰχθὺ

δρῦ-ς

δρυ-ὸς

δρυ-ΐ

δρῦ-ν

δρῦ
 

Πληθυντικός αριθμός
οἱ

τῶν

τοῖς

τοὺς

ἥρω-ες

ἡρώ-ων

ἥρω-σι(ν)

ἥρω-ας

ἥρω-ες

θῶ-ες

θώ-ων

θω-σὶ(ν)

θῶ-ας

θῶ-ες

βότρυ-ες

βοτρύ-ων

βότρυ-σι(ν)

βότρυ-ς

βότρυ-ες

ἰχθύ-ες

ἰχθύ-ων

ἰχθύ-σι(ν)

ἰχθῦ-ς

ἰχθύ-ες

δρύ-ες

δρυ-ῶν

δρυ-σὶ(ν)

δρῦ-ς

δρύ-ες

 

Φωνηεντόληκτα καταληκτικά διπλόθεμα:
αρσενικά και θηλυκά σε -ις (γεν. -εως) // -υς (γεν. -εως)
ουδέτερα σε -υ (γεν. -εως)
Ενικός αριθμός

τῆς

τῇ

τὴν

δύναμι-ς

δυνάμε-ως

δυνάμει

δύναμι-ν

δύναμι

πόλι-ς

πόλε-ως

πόλει

πόλι-ν

πόλι

τοῦ

τῷ

τὸν

πέλεκυ-ς

πελέκε-ως

πελέκ-ει

πέλεκυ-ν

πέλεκυ

τό

τοῦ

τῷ

τό

ἄστυ

ἄστε-ως

ἄστει

ἄστυ

ἄστυ

Πληθυντικός αριθμός
αἱ

τῶν

ταῖς

τὰς

δυνάμεις

δυνάμε-ων

δυνάμε-σι(ν)

δυνάμεις

δυνάμεις

πόλεις

πόλε-ων

πόλε-σι(ν)

πόλεις

πόλεις

οἱ

τῶν

τοῖς

τοὺς

πελέκεις

πελέκε-ων

πελέκε-σι(ν)

πελέκεις

πελέκεις

τά

τῶν

τοῖς

τά

ἄστη

ἄστε-ων

ἄστε-σι(ν)

ἄστη

ἄστη

 
Φωνηεντόληκτα καταληκτικά μονόθεμα σε -αῦς, -εὺς, -οῦς

 

 Φωνηεντόληκτα ακατάληκτα διπλόθεμα σε -ὼ, γεν. -οῦς

Ενικός αριθμός
μονόθεμα

τοῦ

τῷ

τὸν

βασιλεὺ-ς

βασιλέ-ως

βασιλεῖ

βασιλέ-α

βασιλεῦ

ἁλιεὺ-ς1

ἁλιέ-ως ἁλι-ῶς

ἁλι-εῖ

ἁλιέ-α ἁλι-

ἁλιεῦ

βοῦ-ς2

βο-ὸς

βο-ΐ

βοῦ

βοῦ

τῆς

τῇ

τὴν

γραῦ-ς3

γρα-ός

γρα-ΐ

γραῦ-ν

γραῦ

Πληθυντικός αριθμός
οἱ

τῶν

τοῖς

τοὺς

βασιλεῖς

βασιλέ-ων

βασιλεῦ-σι(ν)

βασιλέ-ας

βασιλεῖς

ἁλιεῖς

ἁλιέ-ων  ἁλι-ῶν

ἁλιεῦ-σι(ν)

ἁλιέ-ας ἁλι-ᾶς

ἁλιεῖς

βό-ες

βο-ῶν

βου-σὶ(ν)

βοῦ-ς

βό-ες

αἱ

τῶν

ταῖς

τὰς

γρᾶ-ες

γρα-ῶν

γραυ-σὶ(ν)

γραῦς

γρᾶ-ες

 

Ενικός
διπλόθεμα
ἠχὼ

ἠχόος > ἠχοῦς

ἠχό-ι  > ἠχοῖ

ἠχόα  > ἠχώ

ἠχοῖ

Κλειώ

Κλειό-ος > Κλειοῦς

Κλειό-ι    > Κλειοῖ

Κλειό-α   > Κλειώ

Κλειοῖ
 

 

Παρατηρήσεις:

  1.  Στα καταληκτικά μονόθεμα σε -υς, -υος:

α) Η κλητική ενικού σχηματίζεται χωρίς κατάληξη, π.χ. (ὦ) κλιτύ , στάχυ, πληθύ , ἰχθύ.

 β) Όλοι οι μονοσύλλαβοι τύποι, όταν τονίζονται στη λήγουσα, παίρνουν περισπωμένη, π.χ. ἡ δρῦς , τὴν δρῦν , ὦ δρῦ, τὰς δρῦς.

γ) Στην αιτιατική πληθυντικού, όταν τονίζονται στη λήγουσα, παίρνουν περισπωμένη,  π.χ. τοὺς ἰχθῦς, τὰς κλιτῦς, τὰς ἰσχῦς.

 δ) Η αιτιατική ενικού λήγει σε -ν, αντί σε –α, π.χ. τὸν ἰχθύν , τὴν κλιτὺν

    και η αιτιατική πληθυντικού λήγει σε -ς και όχι –ας, π.χ. τοὺς βότρυς, τὰς ὀσφῦς.

        2. Στα καταληκτικά διπλόθεμα αρσενικά και θηλυκά σε -ις, -εως και στα καταληκτικά διπλόθεμα αρσενικά και θηλυκά σε -υς, -εως:

α) Η γενική ενικού και πληθυντικού τονίζονται στην προπαραλήγουσα, αντίθετα από τον κανόνα, π.χ. τῶν πόλεων, τῶν πελέκεων, τῶν δυνάμεων.

β) Σχηματίζουν την αιτιατική ενικού σε –ν,  την αιτιατική του πληθυντικού όμοια με την ονομαστική (τοὺς πελέκεις) και την κλητική χωρίς κατάληξη,  π.χ. τὴν πρᾶξιν, (ὦ) πρᾶξι, τὴν φύσιν , (ὦ) φύσι, τὴν βάσιν, (ὦ) βάσι.

γ) Έχουν δύο θέματα: ένα σὲ -ι ἤ -υ (πολι-, πηχυ-), απ’ το οποίο σχηματίζονται η ονομαστική, η αιτιατική και η κλητικὴ του ενικού, καὶ άλλο θέμα σε -ε (πόλε-, πηχε-), απ’ το οποίο σχηματίζονται οι άλλες πτώσεις του ενικού καὶ όλος ο πληθυντικός (καὶ δυϊκός) αριθμός.

δ) Στη γενικὴ του ενικού έχουν κατάληξη –ως (αντὶ -ος) και τονίζονται στη γενικὴ του ενικού και του πληθυντικού στην προπαραλήγουσα αντίθετα με τον κανόνα .

ε) Συναιρούν το χαρακτήρα ε με το ακόλουθο ε ή ι τῶν καταλήξεων σε ει.

  1. Στα καταληκτικά μονόθεμα σε -εύς, -έως:

  α) Η κλητική ενικού είναι όμοια με το θέμα χωρίς την κατάληξη, π.χ. (ὦ) βασιλεῦ, γραμματεῦ.

β) Η αιτιατική πληθυντικού λήγει σε –ας,  π.χ. τοὺς βασιλέας, γονέας, γραμματέας.

γ) Η γενική του ενικού έχει κατάληξη -ως (αντί -ος), π.χ.  τοῦ βασιλέ-ως

δ) Το ε που απομένει στο θέμα μετά την αποβολή του υ συναιρείται με το ακόλουθο ε ή ι των καταλήξεων σε ει, π.χ.  οι βασιλέ-ες > βασιλεῖς

ε) Όσα φωνηεντόληκτα σε -εὺς έχουν πριν από το -εὺς φωνήεν συναιρούν  συνήθως το τελικό ε που απομένει στο θέμα με το ακόλουθο ω και α των καταλήξεων στη γενική και αιτιατική του ενικού και πληθυντικού, π.χ. ἁλιεὺς, τοῦ ἁλιέως > ἁλιῶς· τὸν ἁλιέ-α > ἁλιᾶ· τῶν ἁλιέ-ων > ἁλιῶν.

       4. Τα ακατάληκτα διπλόθεμα σε -ώ, -οῦς:

 α) Δεν έχουν κανονικά πληθυντικό αριθμό, αν όμως χρειαστεί να τον σχηματίσουν, κλίνονται κατά την β΄κλίση, π.χ. ἡ λεχώ, αἱ λεχοί.

 β) Σχηματίζουν την κλητική ενικού με αρχαιότερο θέμα σε -οῖ χωρίς κατάληξη και παίρνουν περισπωμένη από αναλογία προς την ομόηχη δοτική, π.χ. τῇ ἠχοῖ, ὦ ἠχοῖ .

γ) Σχηματίζουν την ονομαστική με το ισχυρό θέμα -ω χωρίς καμιά κατάληξη· στις πλάγιες πτώσεις συναιρούν το χαρακτήρα ο του αδύνατου θέματος με τις καταλήξεις και οξύνονται στην αιτιατική αντίθετα με τον κανόνα, από αναλογία προς την ομόηχη ονομαστική, π.χ. ἡ ἠχὼ, τὴν ἠχὼ

        5. Στα φωνηεντόληκτα σε -εὺς, -οῦς, αῦς: Το υ του χαρακτήρα αποβάλλεται πριν από φωνήεν, π.χ. βασιλεὺς > βασιλέ-ως

__________________________________________

Βιβλιογραφία:

  1. Γραμματική της Αρχαίας Ελληνικής, Αχιλλέως Α. Τζάρτζανου, Αθήναι 1967
  2. Γραμματική της Αρχαίας Ελληνικής, Μιχ. Χ. Οικονόμου, ΟΕΔΒ
  3. Γραμματική της Αρχαίας Ελληνικής, Νίκος Παππάς, Ελληνοεκδοτική
  4. Ψηφιακά Εκπαιδευτικά Βοηθήματα (ΨΕΒ), Υπουργείο Παιδείας

  Δείτε: Γραμματική της αρχαίας ελληνικής γλώσσας