Επιθετική Μετοχή: Συντακτικό της αρχαίας ελληνικής γλώσσας

Επιθετική Μετοχή: Συντακτικό της αρχαίας ελληνικής γλώσσας

Επιμέλεια: Άρης Ιωαννίδης

Η επιθετική ή αναφορική μετοχή, έναρθρη συνήθως (οπότε και το άρθρο είναι το υποκείμενό της) και σπανιότερα άναρθρη (οπότε και υποκείμενό της θα είναι η λέξη μέσα στην πρόταση που προσδιορίζει), λειτουργεί στο λόγο ως επίθετο και προσδιορίζει ουσιαστικά ή αντωνυμίες, με τα οποία συμφωνεί σε πτώση, γένος κι αριθμό, π.χ.

Αἱ πόλεις αἱ δημοκρατούμεναι τοῖς νόμοις τοῖς κειμένοις διοικοῦνται…

Η επιθετική μετοχή ενδέχεται να συνοδεύει ένα άναρθρο ουσιαστικό, κυρίως όμως έναρθρο ή εκφέρεται και η ίδια με άρθρο.

Δέχεται άρνηση οὐ, όταν εκφράζει κάτι το πραγματικό και σπανιότερα άρνηση μή, όταν εκφράζει κάτι το υποθετικό ή το υποκειμενικό.

Μεταφράζεται: ο οποίος… αυτός που… όποιος…

Η επιθετική μετοχή λειτουργεί στο λόγο ως:

α) Υποκείμενο:
π.χ.Οὐδέποθ’ ὑμᾶς οἱ λέγοντες οὔτε πονηροὺς οὔτε χρηστοὺς ποιοῦσιν…. Τὸ μέλλον ἀφανὲς ἡμῖν ἐστιν…

β) Αντικείμενο:
π.χ.Οἱ νόμοι τὸ δίκαιον καὶ τὸ συμφέρον βούλονται…

γ) Κατηγορούμενο (η επιθετική μετοχή είναι πάντα έναρθρη):
π.χ.Οὗτος ἐστὶ ὁ ἄρχων

δ)Επιθετικός προσδιορισμός:
π.χ.Τὸ νοσοῦν σῶμα πυρετοὺς ἀπεργάζεται…

ε) Κατηγορηματικός προσδιορισμός (δεν αναλύεται σε αναφορική πρόταση):
π.χ. Οἱ Θηβαῖοι ἔπεμψαν τὸν ἄνδρα ἐστεφανωμένον.

στ) Παράθεση:
Ἡμεῖς οἱ λέγοντες.

ζ) Επεξήγηση: 
π.χ. Ὁ ἀνήρ, ὁ διώκων, ἤκουεν.

η) Ονοματικός ετερόπτωτος ή εμπρόθετος προσδιορισμός:
π.χ. Οἱ δὲ ἐναντίοι τοῖς προδιδοῦσι πέμπουσι Θουκιδίδην. [δοτ.αντικειμενική]

Ἀναξίβιος παραπλεύσας εἰς Πάριον πέμπει παρὰ Φαρνάβαζον κατὰ τὰ συγκείμενα. [εμπρόθ.συμφωνίας]

θ) Δοτική προσωπική: 
π.χ. Φύσει δ’ ὑπάρχει τοῖς παροῦσι τὰ τῶν ἀπόντων. [δοτ.προσωπική κτητική]

Παρατηρήσεις:

  1. Αρκετά συχνά το ουσιαστικό που προσδιορίζει μια επιθετική μετοχή παραλείπεται. Στην περίπτωση αυτή η μετοχή παίρνει τη συντακτική θέση του ουσιαστικού (ουσιαστικοποιημένη μετοχή), οπότε και λειτουργεί θα λέγαμε αυτόνομα . Eπίσης, το ουδέτερο ενικού επιθετικής μετοχής με άρθρο χρησιμοποιείται ως αφηρημένο ουσιαστικό.

Με τον τρόπο αυτό προήλθαν πολλά ουσιαστικά που χρησιμοποιούμε σήμερα, π.χ. το παρόν, το μέλλον, το παρελθόν.

Συνηθισμένες ουσιαστικοποιημένες μετοχές είναι οι παρακάτω:

ὁ ἄρχων, ὁ διώκων = ο κατήγορος, ὁ κλέπτων = ο κλέφτης, ὁ νικῶν = ο νικητής, ὁ τεκών = ο πατέρας, ἡ τεκοῦσα = η μητέρα, ὁφεύγων = ο κατηγορούμενος – ο εξόριστος, ἡ εἰμαρμένη = η μοίρα, ἡ ἐπιοῦσα = η επόμενη μέρα, οἱ κρατοῦντες = οι άρχοντες, οἱλέγοντες = οι ρήτορες, οἱ πολιτευόμενοι = οι πολιτικοί, οἱ προσήκοντες = οι συγγενείς, οἱ τεθνεῶτες = οι νεκροί, τὸ ἀνειμένον = η άνεση, τὸ δεδιὸς = ο φόβος, τὸ δέον = το πρέπον, τὸ δοκοῦν = η γνώμη, τὸ ἡσυχάζον = η ησυχία, τὸ θαρσοῦν = το θάρρος, τὸλεγόμενον = η φήμη, τὸ λυσιτελοῦν = η ωφέλεια, τὸ μέλλον, τὸ παρόν, τὸ παρελθόν, τὸ νοσοῦν = η νόσος, τὸ προσῆκον = το αρμόζον, τὸ συμφέρον, τὸ συνεστηκός = οι συνωμότες, τὰ βεβουλευμένα / τὰ γνωσθέντα / τὰ δεδογμένα / τὰ δόξαντα / τὰἐψηφισμένα = οι αποφάσεις, τὰ δέοντα / τὰ προσήκοντα = τα πρέποντα, τὰ καθεστῶτα = η υπάρχουσα κατάσταση, τὰκατηγορημένα = οι κατηγορίες, τὰ κηρυχθέντα = οι διαταγές, τὰ νομιζόμενα = τα καθιερωμένα, τὰ συγκείμενα = οι ισχύουσες συνθήκες, τὰ συμβάντα, τὰ ὠμολογημένα = οι συμφωνίες

  1. Η επιθετική μετοχή ισοδυναμεί και αναλύεται σε δευτερεύουσα αναφορική ονοματική πρόταση, γι’ αυτό λέγεται και αναφορική μετοχή.
  2. Μεταφράζεται με οριστική του χρόνου στον οποίο βρίσκεται, εκτός αν είναι μετοχή ενεστώτα ή παρακειμένου που εξαρτάται από ιστορικό χρόνο, οπότε μπορεί να μεταφραστεί και με οριστική παρατατικού ή υπερσυντελίκου αντίστοιχα.
  3. Η επιθετική μετοχή ενδέχεται να μην είναι πάντα καθαρά αναφορική, αλλά να εκφράζει συγχρόνως και μια επιρρηματική σχέση: του αναγκαστικού αιτίου (αναφορική αιτιολογική), του τελικού αιτίου (αναφορική τελική), της εναντίωσης (αναφορική εναντιωματική) ή της υπόθεσης (αναφορική υποθετική).
  4. Η επιθετική μετοχή δεν έχει άρθρο όταν : α) το υποκείμενό της προηγείται. π.χ. μα λίνίσχοντιβ) προσδιορίζει όνομα χωρίς άρθρο. π.χ. Ο Θηβαοι εθύς μέν μετά τήν μάχην πεμψαν ες θήνας γγελον στεφανωμένον . γ) λειτουργεί ως κατηγορηματικός προσδιορισμός. π.χ. ππεύς τις προσήλαυνε δροντι τππ. δ) η μετοχή είναι παθητικού παρακειμένου ή ενεστώτα ε) έχει επεξηγηματική ή παρενθετική θέση

___________________________________________

Βιβλιογραφία:

  1. Συντακτικό Αρχαίας Ελληνικής Γλώσσας Α’, Β’, Γ” Γυμνασίου, Πολυξένη Μπίλλα, ΟΕΔΒ, Αθήνα, Έκδοση Α 2007
  2. Συντακτικό της Αρχαίας Ελληνικής, Α. Β. Μουμτζάκης, ΟΕΔΒ, Αθήνα, Έκδοση 2006
  3. Συντακτικό της Αρχαίας Ελληνικής Γλώσσας, Λιναρδής Ιωάννης, εκδ. Χατζηθωμά, Θεσσαλονίκη, 2009
  4. Εγχειρίδιο γλωσσικής διδασκαλίας, ΟΕΔΒ
  5. Συντακτικό της Αρχαίας ελληνικής, Aναγνωστόπουλος Δ. Βασίλης, Εκδόσεις Αναστασάκη
  6. Ψηφιακά Εκπαιδευτικά Βοηθήματα, Υπουργείο Παιδείας
  7. Συντακτικό της Αρχαίας Ελληνικής Γλώσσας (σε 66 ενότητες), Ν.Σπ. Ασωνίτη, Β.Δ. Αναγνωστόπουλου, Αθήνα χ.χ.
  8. Συντακτικό της Αρχαίας Ελληνικής Γλώσσας, Καραδήμος Ιωάννης, εκδ. Φίλιππος, Θεσσαλονίκη, 1992
  9. Συντακτικόν της Ελληνικής Γλώσσης, Κωνσταντίνος Σ. Κατεβαίνης, εκδ. Παπαδήμα, Αθήνα, 1978

  Δείτε: Συντακτικό της Αρχαίας Ελληνικής Γλώσσας