Τα είδη των προτάσεων: Συντακτικό της αρχαίας ελληνικής γλώσσαςΤα είδη των προτάσεων: Συντακτικό της αρχαίας ελληνικής γλώσσας

Επιμέλεια: Άρης Ιωαννίδης

Πρόταση είναι μια   βασική μονάδα του λόγου, το πιο σύντομο δηλαδή τμήμα του που εκφράζει μια σκέψη, μια επιθυμία, ένα συναίσθημα , π.χ. Λόγος ψυχῆς εἴδωλόν ἐστιν.

Οι προτάσεις διακρίνονται:

1. Ως προς το περιεχόμενό τους σε προτάσεις:

α) Kρίσης ή αποφαντικές· εκφράζουν μια κρίση, μια σκέψη ή δίνουν μια πληροφορία· δέχονται άρνηση οὐ και εκφέρονται με οριστική (απλή ή δυνητική) ή με δυνητική ευκτική,  π.χ. Παλαιότατοι οὗτοι οἱ νόμοι εἰσίν… Oὐκ ἐφοβεῖτο τὸν θάνατον…

β) Eπιθυμίας· εκφράζουν μια ευχή, μια προσταγή, μια επιθυμία, μια προτροπή, μια παράκληση… δέχονται άρνηση μη και εκφέρονται με υποτακτική, προστακτική και με τις δύο ευχετικές εγκλίσεις (ευχετική ευκτική κι ευχετική οριστική) π.χ. Eἴθε γενοίμην σοφός… Mὴ θορυβεῖτε…

γ) Eπιφωνηματικές· εκφράζουν έντονο συναίσθημα, όπως έκπληξη, θαυμασμό κ.ά. π.χ. Oἵα κεφαλὴ ἐγκέφαλον οὐκ ἔχει! Oἷα ποιεῖς, ὦ ἑταῖρε!

δ) Eρωτηματικές· με αυτές διατυπώνεται μια ερώτηση. Οι ερωτηματικές προτάσεις είναι προτάσεις κρίσεως ή επιθυμίας με ερωτηματική μορφή, γι’ αυτό εκφέρονται και με τις αντίστοιχες εγκλίσεις αναλόγως, π.χ. Τίς δ’ ἂν φιλία ὑπό μή πειθομένων διαφυλαχθείη;

2. Είδη προτάσεων ως προς τους όρους τους:

α) Απλή πρόταση   λέγεται εκείνη που αποτελείται μόνο από τους κύριους όρους, δηλαδή μόνον από το ονοματικό σύνολο (ΟΣ=Υποκείμενο) και το ρηματικό σύνολο (ΡΣ)  [κατηγόρημα]. Δηλαδή οι μορφές της απλής πρότασης είναι :

Υ   +   ρήμα αμετάβατο    

Υ    +  ρήμα μεταβατικό + αντικείμενο   

Υ    +  ρήμα συνδετικό + κατηγορούμενο  

π.χ. Ἡμεῖς ἐμαχόμεθα Λακεδαιμονίοις…

β) Επαυξημένη πρόταση  λέγεται εκείνη που περιέχει και δευτερεύοντες ή συμπληρωματικούς όρους, που προσδιορίζουν με ακρίβεια τους κύριους όρους της πρότασης. Oι δευτερεύοντες αυτοί όροι είναι λέξεις που συμπληρώνουν την έννοια των κύριων όρων, προκειμένου το περιεχόμενο της πρότασης να γίνει πιο σαφές, και ονομάζονται προσδιορισμοί,  π.χ Κλέαρχος  ὁ Λακεδαιμόνιος ἦν ποτέ στρατηγός μέγας… Δαρεῖος ὁ βασιλεὺς ἀπεχώρει…

γ) Σύνθετη   πρόταση  λέγεται εκείνη που έχει περισσότερα από ένα υποκείμενα ή αντικείμενα  ή  κατηγορούμενα, που είναι ομοιόπτωτα και συνδέονται μεταξύ τους παρατακτικά ή χωρίζονται με κόμμα , π.χ    Ὁμαλή τε καὶ πλατεῖα ἡ ὁδός ἐστι… Nίκης τε γὰρ τετυχήκαμεν καὶ σωτηρίας…

δ) Ελλιπής ή ελλειπτική πρόταση  λέγεται εκείνη από την οποία λείπουν ένας ή δύο κύριοι όροι,επειδή εύκολα εννοούνται από τα συμφραζόμενα ή από την κοινή γλωσσική πείρα.

Eλλειπτική μπορεί να είναι κάθε πρόταση ως προς:

Tο υποκείμενο, π.χ. Ἀγαθὸς εἶ. [σὺ]

Tο ρήμα· μπορεί να παραλείπεται οποιοδήποτε ρήμα, συνηθέστερα όμως παραλείπεται ο τύπος ἐστὶ του ρήματος εἰμὶ στις επιφωνηματικές προτάσεις, στις παροιμίες, στα γνωμικά και στις απρόσωπες εκφράσεις, π.χ. Oὗτος μὲν γὰρ ὕδωρ [πίνει], ἐγὼ δ’ οἶνον πίνω…Ὡς καλός μοι ὁ πάππος! [ἐστὶ]

Tο κατηγορούμενο, π.χ. Mέτρον αὐτῷ οὐχ ἡ ψυχὴ ἀλλ’ ὁ νόμος ἐστίν. [μέτρον]

Περισσότερους του ενός όρους, π.χ. Ὁ μὲν οὖν φαῦλος φίλαυτός ἐστιν· ἀλλ’ οὐχ ὁ σπουδαῖος. [φίλαυτός ἐστι]

3. Ως προς το ποιόν τους σε προτάσεις:

α) Aρνητικές ή αποφατικές· περιέχουν άρνηση, π.χ. Oὐ παραιτοῦμαι.

β) Kαταφατικές ή θετικές· δεν περιέχουν άρνηση, π.χ. Tὴν τοιαύτην δύναμιν ἀνδρείαν ἐγὼ καλῶ.

4. Ως προς τη σχέση τους με άλλες προτάσεις σε προτάσεις:

α) Kύριες ή ανεξάρτητες· εκφράζουν ένα αυτοτελές νόημα και μπορούν να σταθούν μόνες τους στον λόγο. Οι κύριες προτάσεις συνδέονται μεταξύ τους με τους παρατακτικούς συνδέσμους (συμπλεκτικούς, αντιθετικούς…)  π.χ Ἡ χιὼν ἐκάλυψεν πᾶν τὸ πεδίον…

β) Δευτερεύουσες ή εξαρτημένες· δεν μπορούν να σταθούν μόνες τους στον λόγο, αλλά προσδιορίζουν μια άλλη πρόταση από την οποία και εξαρτώνται. Η πρόταση που προσδιορίζουν μπορεί να είναι κύρια ή άλλη δευτερεύουσα, π.χ. Ἐπεὶ ἦλθον οἱ κήρυκες, ἐζήτουν τοὺς ἄρχοντας…

 ____________________________________

Βιβλιογραφία:

  1. Συντακτικό Αρχαίας Ελληνικής Γλώσσας Α’, Β’, Γ’ Γυμνασίου, Πολυξένη Μπίλλα, ΟΕΔΒ, Αθήνα, Έκδοση Α 2007
  2. Συντακτικό της Αρχαίας Ελληνικής, Α. Β. Μουμτζάκης, ΟΕΔΒ, Αθήνα, Έκδοση 2006
  3. Συντακτικό της Αρχαίας Ελληνικής Γλώσσας, Λιναρδής Ιωάννης, εκδ. Χατζηθωμά, Θεσσαλονίκη, 2009
  4. Εγχειρίδιο γλωσσικής διδασκαλίας, ΟΕΔΒ
  5. Συντακτικό της Αρχαίας ελληνικής, Aναγνωστόπουλος Δ. Βασίλης, Εκδόσεις Αναστασάκη
  6. Ψηφιακά Εκπαιδευτικά Βοηθήματα, Υπουργείο Παιδείας

Δείτε: Συντακτικό της Αρχαίας Ελληνικής Γλώσσας