Α’ Κλίση Ουσιαστικών: Γραμματική της αρχαίας ελληνικής γλώσσαςΑ’ Κλίση Ουσιαστικών: Γραμματική της αρχαίας ελληνικής γλώσσας

Επιμέλεια: Άρης Ιωαννίδης

Α΄ ΚΛΙΣΗ ΟΥΣΙΑΣΤΙΚΩΝ

Τι ονόματα περιλαμβάνονται στην α΄ κλίση της αρχαίας ελληνικής;

Η  α’ κλίση περιλαμβάνει ονόματα αρσενικά και θηλυκά.

Ποιες οι καταλήξεις των ονομάτων της α’ κλίσης;

Τα  ασυναίρετα αρσενικά έχουν κατάληξη σε -ης, π.χ. ποιητής  και σε  -ας, π.χ. νεανίας, ενώ τα συνηρημένα σε- ῆς, π.χ. Ἑρμῆς

Τα  ασυναίρετα θηλυκά έχουν κατάληξη σε  , π.χ. τιμή  και σε

, π.χ.  γλῶσσα, ενώ τα συνηρημένα σε -ᾶ και  σε -ῆ, π.χ.  ἡ μνᾶ ,  ἡ συκῆ

Πώς κλίνονται;

  Αρσενικό                             Θηλυκό                      Αρσ-Θηλ. (κοινές καταλήξεις)
ον. -ᾱς -ης -ᾱ -ᾰ -αι
γεν. -ου -ου -ᾱς -ᾱς ή -ης -ης -ων
δοτ. -ᾳ -ῃ -ᾳ -ᾳ ή ῃ – ῃ -αις
αιτ. -ᾱν -ην -ᾱν -ᾰν -ην -ᾱς
κλ. -ᾱ -η (ἢ -ᾰ) -ᾱ -ᾰ -αι

 

Ποιες είναι οι συναιρέσεις των πρωτόκλιτων συνηρημένων ουσιαστικών;

Οι συναιρέσεις έχουν ως εξής: ε+α=η, ε+ου=ου, ε+ᾳ=ῃ, ε+αι=αι, ε+ω=ω, α+α=α, α+αι=αι, α+ω=ω

Προσοχή: Τα πρωτόκλιτα συνηρημένα ουσιαστικά διατηρούν  και μετά τη συναίρεση τις καταλήξεις των ασυναίρετων τύπων. Εξαίρεση αποτελεί  το εα στον ενικό που το συναιρούν σε η : ὁἙρμέας -Ἑρμῆς  κ.λπ., αλλά τοὺς Ἑρμέας-Ἑρμᾶς. Επίσης, είναι περισπώμενα σε όλες τις πτώσεις. Εξαιρείται το ουσιαστικό βορέας που έχει διπλούς τύπους και συνηρημένους και ασυναίρετους. Όταν όμως είναι συνηρημένο έχει διπλό -ρ-: ὁ βορρᾶς, ενώ ασυναίρετο έχει ένα -ρ-: βορέας. Έχει δε μόνο ενικό αριθμό. Επίσης μόνο ενικό έχει το θηλυκό συνηρημένο: γῆ.

Ενικός αριθμός
(θ. Ἑρμεα-, Ἑρμη-) (θ. μναα-, μνα-) (θ. γαλέα-, γαλή-)  
Ον.
Γεν.
Δοτ.
Αιτ.
Κλητ.

τοῦ
τῷ
τὸν
Ἑρμῆς
Ἑρμοῦ
Ἑρμῇ
Ἑρμῆν
Ἑρμῆ

τῆς
τῇ
τὴν
μνᾶ
μνᾶς
μνᾷ
μνᾶν
μνᾶ

τῆς
τῇ
τὴν
γαλῆ
γαλῆς
γαλῇ
γαλῆν
γαλῆ

 

 
Πληθυντικός αριθμός
Ον.
Γεν.
Δοτ.
Αιτ.
Κλητ.
οἱ
τῶν
τοῖς
τοὺς
Ἑρμαῖ
Ἑρμῶν
Ἑρμαῖς
Ἑρμᾶς
Ἑρμαῖ
αἱ
τῶν
ταῖς
τὰς
μναῖ
μνῶν
μναῖς
μνᾶς
μναῖ
αἱ
τῶν
ταῖς
τὰς
γαλαῖ
γαλῶν
γαλαῖς
γαλᾶς
γαλαῖ

Ας δούμε κάποιους γενικούς κανόνες για την α’  κλίση:

  1. Στον πληθυντικό οι καταλήξεις αρσενικών και θηλυκών είναι ίδιες.
  2. Η κατάληξη –ας και στα δύο γένη και στους δύο αριθμούς είναι πάντα μακρόχρονη.
  3. Η γενική πληθυντικού – και στα αρσενικά και στα θηλυκά – τονίζεται στη λήγουσα και παίρνει περισπωμένη. Εξαιρούνται και τονίζονται στην παραλήγουσα τα εξής: αἱ αἱτησίαι —> αἱτησίων, ὁ χρήστης —> χρήστων.
  4. Η κατάληξη των αρσενικών ενικού αριθμού είναι –ου.
  5. Από τα αρσενικά σε –ης έχουν τη κλητική ενικού σε -ᾰ και το α βραχύχρονο, όσα λήγουν σε: έχουν τη κλητική ενικού σε -ᾰ και το α βραχύχρονο, όσα λήγουν σε: -της, -άρχης, -πώλης, -τρίβης, -μέτρης, -ώνης, -λάτρης, τα εθνικά —> π.χ. ὁ Πέρσης —> (ὦ) Πέρσα
  6.  Το όνομα «δεσπότης» στην κλητική ενικού ανεβάζει τον τόνο: (ὦ) δέσποτα.
  7. ΄Εχουν τα δίχρονα φωνήεντα α, ι, υ βραχύχρονα όσα λήγουν σε: -ῠτης (προερχόμενα από ρήματα π.χ. λύτης ), -ῐδης (εὐπατρίδης ), -ᾰτης (ἁμαξηλάτης ), ενώ μακρόχρονα όσα λήγουν σε: -ῑτης (τεχνίτης), -ᾱτης (όσα δηλώνουν καταγωγή: Ἐλεάτης), -ῡτης (όσα δεν προέρχονται από ρήματα π.χ. πρεσβύτης)
  8. Τα θηλυκά που λήγουν σε –α:  όταν πριν από το -α υπάρχει φωνήεν ή ρ το -ᾱ λέγεται καθαρό, είναι μακρόχρονο και διατηρείται σ’ όλες τις πτώσεις. Εξαιρούνται και έχουν τo -α βραχύχρονο τα εξής: γαῖα / γραῖα, μαῖα / μυῖα / μοῖρα, πεῖρα / πρῷρα, σπεῖρα / σφαῖρα / σφῦρα και τα προπαροξύτονα: π.χ. ἡ εὐγένεια, ἡ ἀλήθεια, ἡ εὐσέβεια. Όταν, όμως, πριν από -α υπάρχει σύμφωνο, εκτός του ρ, το -ᾰ λέγεται μη καθαρό, είναι βραχύχρονο και μετατρέπεται στη γενική και δοτική ενικού σε –η, π.χ. ἡ γλῶσσα, τῆς γλώσσης, τῇ γλώσσῃ. Στην αιτιατική και την κλητική ενικού το -α είναι ό,τι και στην ονομαστική, π.χ. ἡ ἱέρειᾰ —> βραχύ —> άρα: τὴν ἱέρειᾰν / ὦ ἱέρειᾰ, ἡ σημαίᾱ —> μακρό —> άρα: τὴν σημαίαν / ὦ σημαία. Στη γενική πληθυντικού τονίζονται στη λήγουσα και παίρνουν περισπωμένη, π.χ. τῶν σφαιρῶν

Παραδείγματα αρσενικών σε -ας και σε -ης

θ. νεανιᾱ θ. Ἀτρειδᾱ θ.στρατιωτᾱ θ. ποιητᾱ
Ενικός αριθμός
ον. νεανίας Ἀτρείδης στρατιώτης ποιητὴς
γεν. τοῦ νεανίου Ἀτρείδου στρατιώτου ποιητοῦ
δοτ. τῷ νεανί Ἀτρείδ στρατιώτῃ ποιητῇ
αιτ. τὸν νεανίαν Ἀτρείδην στρατιώτην ποιητὴν
κλ. (ὦ) νεανία Ἀτρείδη στρατιῶτ ποιητὰ
 Πληθυντικός αριθμός
ον. οἱ νεανίαι Ἀτρεῖδαι στρατιῶται ποιηταὶ
γεν. τῶν νεανιῶν Ἀτρειδῶν στρατιωτῶν ποιητῶν
δοτ. τοῖς νεανίαις Ἀτρείδαις στρατιώταις ποιηταῖς
αιτ. τοὺς νεανίας Ἀτρείδας στρατιώτας ποιητὰς
κλ. (ὦ) νεανίαι Ἀτρεῖδαι στρατιῶται ποιηταὶ

 

Παραδείγματα θηλυκών σε -ᾱ και -ᾰ (γεν. -ᾱς)

(θ. πολιτειᾱ) (θ. στρατιᾱ-) (θ. ἀληθειᾰ-)  (θ. σφαιρᾰ-)

Ενικός αριθμός
ον. πολιτεία στρατιὰ ἀλήθειᾱ σφαίρᾰ
γεν. τῆς πολιτείας στρατιᾶς ἀληθείας σφαίρᾱς
δοτ. τῇ πολιτείᾳ στρατιᾷ ἀληθείᾳ σφαίρᾳ
αιτ. τὴν πολιτείαν στρατιὰν ἀλήθειᾰν σφαῖρᾰν
κλ. (ὦ) πολιτεία στρατιὰ ἀλήθειᾰ σφαῖρᾰ
 Πληθυντικός αριθμός
ον. αἱ πολιτεῖαι στρατιαὶ ἀλήθειαι σφαῖραι
γεν. τῶν πολιτειῶν στρατιῶν ἀληθειῶν σφαιρῶν
δοτ. ταῖς πολιτείαις στρατιαῖς ἀληθείαις σφαίραις
αιτ. τὰς πολιτείας στρατιὰς ἀληθείας σφαίρας
κλ. (ὦ) πολιτεῖαι στρατιαὶ ἀλήθειαι σφαῖραι

 

Παραδείγματα θηλυκών σε ᾰ- (γεν. -ης)

(θ. τραπεζᾰ-) (θ. γλωσσᾰ-)

Ενικός αριθμός Πληθυντικός αριθμός
ον. τράπεζ γλῶσσᾰ αἱ τράπεζαι γλῶσσαι
γεν. τῆς τραπέζης γλώσσης τῶν τραπεζῶν γλωσσῶν
δοτ. τῇ τραπέζ γλώσσῃ ταῖς τραπέζαις γλώσσαις
αιτ. τὴν τράπεζᾰν γλώσσᾰν τὰς τραπέζας γλώσσας
κλ. (ὦ) τράπεζ γλώσσᾰ (ὦ) τράπεζαι γλῶσσαι

 

δ) Παραδείγματα θηλυκών σε –η

Ενικός αριθμός Πληθυντικός αριθμός
ον. κώμη τιμὴ αἱ κῶμαι τιμαὶ
γεν. τῆς κώμης τιμῆς τῶν κωμῶν τιμῶν
δοτ. τῇ κώμ τιμῇ ταῖς· κώμαις τιμαῖς
αιτ. τὴν κώμην τιμὴν τὰς κώμας τιμὰς
κλ. (ὦ) κώμη τιμὴ (ὦ) κῶμαι τιμαὶ

 (θ. κωμᾱ) (θ. τιμᾱ-)

_________________________________

Βιβλιογραφία:

  1. Γραμματική της Αρχαίας Ελληνικής, Αχιλλέως Α. Τζάρτζανου, Αθήναι 1967
  2.  Γραμματική της Αρχαίας Ελληνικής, Μιχ. Χ. Οικονόμου, ΟΕΔΒ
  3. Γραμματική της Αρχαίας Ελληνικής, Νίκος Παππάς, Ελληνοεκδοτική

 Δείτε: Γραμματική της αρχαίας ελληνικής γλώσσας