«Αποκλειστική Οικονομική Ζώνη (ΑΟΖ): Μύθοι και πραγματικότητα» του Γρηγόρη Σκάθαρου«Αποκλειστική Οικονομική Ζώνη (ΑΟΖ): Μύθοι και πραγματικότητα»

Γράφει ο Γρηγόρης Σκάθαρος

Στο σημερινό μας σημείωμα θα μιλήσουμε για έναν όρο που τα τελευταία χρόνια έχει εισβάλλει στη ζωή μας, κυρίως μέσω της τηλεόρασης και του επιπέδου της πολιτικής αντιπαράθεσης που κινείται πλέον στα όρια της επιστημονικής φαντασίας. Ο λόγος για την ΑΟΖ ( Αποκλειστική Οικονομική Ζώνη ) και την σχέση της με το Διεθνές Δίκαιο. Αυτές οι « κοινοτυπίες » δυστυχώς έχουν διεισδύσει στην ζωή μας και έχουν γίνει σημεία αναφοράς από όλους μας « ειδικευμένους» ή « ανειδίκευτους». Τι είναι όμως η ΑΟΖ; Ποιά ανάγκη μας οδήγησε στην καθιέρωσή της ; ποιούς σκοπούς υπηρετεί; Πως οριοθετείται και πως ένα κράτος μπορεί να την κηρύξει; Τι γίνεται με την Ελληνική περίπτωση;

Μετά το τέλος του δευτέρου παγκοσμίου πολέμου τα κράτη αρχίζουν σιγά-σιγά να εγκαταλείπουν την μέχρι τότε κρατούσα άποψη ότι η βασική χρήση των θαλασσών συμπίπτει με την ναυσιπλοΐα και δευτερευόντως με την αλιεία. Όταν μετά από επιστημονικές έρευνες διαπιστώθηκε ότι ο θαλάσσιος χώρος μπορεί να κρύβει πλουτοπαραγωγικές πηγές (πετρέλαιο, φυσικό αέριο κ.τ.λ.) οδήγησε βαθμιαία στην ανάγκη για την δημιουργία νέων νομικών καθεστώτων στο Δίκαιο της θάλασσας.

Η ιδέα της ΑΟΖ έλκει την καταγωγή της από την τον συνασπισμό των κρατών της Νότιας Αμερικής απέναντι στις ΗΠΑ, αφού τα οργανωμένα πλοία του αλιευτικού της στόλου σε περιοχές του Ειρηνικού Ωκεανού είχαν αποστερήσει τα παράκτια κράτη από πολύτιμα αλιευτικά αποθέματα. Η κοινή στάση των κρατών αυτών, που σύντομα ενστερνίστηκαν και κράτη εκτός Λατινικής Αμερικής, οδήγησε σε μια νέα σύμβαση για το δίκαιο της θάλασσας το 1982 και καθιέρωσε την ΑΟΖ. Σύμφωνα με την συνθήκη η ΑΟΖ είναι μια θαλάσσια ζώνη ως 200 μίλια από την ακτή και περιλαμβάνει τον βυθό, το υπέδαφος, τη θαλάσσια «στήλη» και την επιφάνεια της θάλασσας – μειωμένη, όμως, ανάλογα με το εύρος της παρακείμενης αιγιαλίτιδας ζώνης. Σε αυτή, το παράκτιο κράτος ασκεί κυριαρχικά δικαιώματα με σκοπό την εξερεύνηση και εκμετάλλευση των θαλασσίων πόρων. Τα δικαιώματα αυτά είναι λειτουργικά, δεν συνιστούν εδαφική κυριαρχία και πρέπει να ασκούνται με τρόπο που να λαμβάνει υπ’ όψιν τα δικαιώματα και τις υποχρεώσεις των άλλων κρατών που κάνουν χρήση της ίδιας περιοχής. ( Άρθρο 56, παρ. 2)

Σε αντίθεση τώρα με την υφαλοκρηπίδα, η οποία υφίσταται ως «φυσικό δικαίωμα», στην περίπτωση της ΑΟΖ το κράτος πρέπει να εκδηλώσει την βούλησή του να αποκτήσει τη ζώνη μέσα από μια εθνική πράξη κήρυξης. Στην περίπτωση όμως που υπάρχει γεωγραφική στενότητα ή κράτη σε απόσταση μικρότερη από τα τετρακόσια μίλια (200 + 200) τότε θα πρέπει να υπάρξει, σύμφωνα με την Σύμβαση, οριοθέτηση της ΑΟΖ. Μια ακριβώς τέτοια περίπτωση είναι και αυτή της Ελλάδας.

Ας δούμε όμως τώρα την θέση της χώρας μας με γνώμονα τις παραπάνω διατάξεις για τον καθορισμό και την κήρυξη της ΑΟΖ. Η Ελλάδα είναι μια χώρα με τεράστιο εύρος θαλασσών, άρα υπάρχει το «φυσικό δικαίωμα» της υφαλοκρηπίδας. Η στενότητα όμως των θαλασσών που σε κανένα σημείο δεν ξεπερνά το 400 ν.μ. σε σχέση με τα όμορά της κράτη έχει οδηγήσει σε μια κατάσταση στην οποία η χώρα δεν μπορεί να ασκήσει πλήρως τα εκτατικά της δικαιώματα. Η πρώτη προϋπόθεση φυσικά είναι να εκφράσει η χώρα τη βούληση της να κηρύξει την ΑΟΖ κάτι που η Ελλάδα δεν έχει κάνει. Ας δούμε όμως αναλυτικά την κατάσταση που υπάρχει με τους γείτονές μας: α) με την Αλβανία έχει επέλθει συμφωνία τον Απρίλιο του 2009 σε μια σε μια οριοθέτηση πολλαπλών χρήσεων η οποία όμως δεν κάνει καμιά αναφορά στην ΑΟΖ. Το συνταγματικό δικαστήριο της γείτονας χώρας έκρινε αντισυνταγματική την μεταξύ μας συμφωνία αφού η επιτροπή που την διαπραγματεύθηκε δεν είχε το δικαίωμα να το κάνει. Το Συνταγματικό δικαστήριο της Αλβανίας έκρινε ότι η Σύμβαση είναι άκυρη με συνέπεια να μην έχει γίνει δεκτή η συμφωνία και το θέμα μεταξύ μας να έχει παγώσει, β) με την Ιταλία βρίσκεται σε ισχύ από το 1977 συμφωνία για την μεταξύ μας οριοθέτηση της υφαλοκρηπίδας και η οποία είναι ακόμη ενεργή οπότε δεν έχει γίνει καμία προσπάθεια οριοθέτησης ΑΟΖ, γ) με την Λιβύη λόγω του ασταθούς πολιτικού σκηνικού που υπάρχει στην χώρα και ενώ υπάρχουν και διαφορές ως προς το μήκος της ΑΟΖ δεν έγινε καμία μεταξύ μας συμφωνία, δ) με την Αίγυπτο τα πράγματα είναι πιο εύκολα αφού η απόσταση μεταξύ μας είναι τέτοια που επιτρέπει την ομαλή διεξαγωγή των συνομιλιών. Ενώ όμως οι συνομιλίες έχουν ξεκινήσει από το 2006 έχουν κολλήσει στους φόβους της Αιγύπτου για την στάση της Τουρκίας αφού η γειτονική χώρα δεν αποδέχεται το δικαίωμα να δώσει πλήρη επήρεια στα νησιά Καστελόριζο και στρογγύλη, ε) με την Τουρκία τώρα τα πράγματα είναι εξαιρετικά πολύπλοκα. Ο πυκνός σχηματισμός των νησιών μας δημιουργεί μια συμπαγή παρουσία στην θάλασσα και ουσιαστικά προεκτείνει την ηπειρωτική Ελλάδα μέσα από το νησιωτικό σύμπλεγμα τον Κυκλάδων μέχρι τα Δωδεκάνησα. Αυτή η πυκνότητα των νησιών είναι εξαιρετικά ευνοϊκή για την Ελλάδα αφού συνιστούν ένα « όλον» το οποίο είναι καθοριστικό στην οριοθέτηση. Έτσι, ενώ τα νησιά φαίνεται να αποτελούν ένα εδαφικό τόξο που εκτείνεται μέχρι το Καστελόριζο η Τουρκία αρνείται να αναγνωρίσει στα νησιά αυτά και το δικαίωμα στην υφαλοκρηπίδα αλλά και το δικαίωμα στην ΑΟΖ. Υποστηρίζει ότι τα νησιά αυτά έχουν μόνο μια μικρή Αιγιαλίτιδα ζώνη και τίποτα παραπάνω.

Υπάρχει βέβαια και η δυνατότητα η Ελλάδα να προβεί σε μια γενική κήρυξη της ΑΟΖ κάτι που σημαίνει ότι αυτό θα περιλάβει και την επίδικη περιοχή. Δεν ξέρουμε αν αυτό στην παρούσα φάση κρίνεται σκόπιμο και αν τελικά το κέρδος που θα αποκομίσει η χώρα από μια τέτοια μονομερή ενέργεια θα καλύψει το κόστος από τις αντιδράσεις. Όπως και να ‘χει η Ελλάδα είναι μια χώρα που σέβεται το Διεθνές Δίκαιο και τους κανόνες του και μέσα στο πλαίσιο αυτών των κανόνων θα πρέπει να δράσει. Η περίπτωση της Αιγύπτου δείχνει πόσο σημαντικό είναι να λυθεί τόσο το ζήτημα της ΑΟΖ όσο και αυτό της υφαλοκρηπίδας μεταξύ Ελλάδας και Τουρκίας.

Εδώ κλείνει και αυτό το σύντομο σημείωμά μας. Για τον αναγνώστη που θέλει να εμβαθύνει στο θέμα, μακριά από φωνές για εθνικές προδοσίες και μειοδοσίες θα συνιστούσα το εξαιρετικό βιβλίο του Χρήστου Ροζάκη «Η αποκλειστική οικονομική ζώνη και το διεθνές δίκαιο», από τις εκδόσεις Παπαζήση, 2013. Ο Χρήστος Ροζάκης είναι καθηγητής του διεθνούς δικαίου και σε μεγάλο μέρος στηρίχθηκε η επιχειρηματολογία του παρόντος άρθρου.

Αναδημοσίευση: Επιτρέπεται μόνο με την παροχή ενεργού συνδέσμου στο άρθρο και την παρουσίαση της άδειας διάθεσης (Creative Commons).

 

Τα άρθρα του κ. Γρηγόρη Σκάθαρου διατίθενται, πλην ειδικής αναφοράς, με άδεια Creative Commons (Αναφορά δημιουργού-ιστοχώρου δημοσίευσης-άδειας διανομής, παροχή ενεργού συνδέσμου στο αρχικό άρθρο, μη εμπορική χρήση, όχι παράγωγα έργα). Δείτε περισσότερα άρθρα του κ. Γρηγόρη Σκάθαρου στη στήλη μας: «Μαθήματα Οικονομίας…» του Γρηγόρη Σκάθαρου.

 

Ο Γρηγόρης Σκάθαρος

Είναι Οικονομολόγος, απόφοιτος του τμήματος Νομικών και Οικονομικών Επιστημών του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης.