«623 λέξεις για το ζήτημα της ορθής γραφής» του Βασίλη Συμεωνίδη«623 λέξεις για το ζήτημα της ορθής γραφής»

Γράφει ο Βασίλης Συμεωνίδης

Έχει σημασία να συζητάμε σχετικά με τον γραπτό και τον προφορικό λόγο και τα προβλήματα που ανακύπτουν. Τέτοιες κουβέντες γίνονται συνεχώς κυρίως με αφορμή ανορθογραφίες.

Το συμπέρασμα που προκύπτει από την εμπειρία είναι ότι τα γλωσσικά ζητήματα αναπόφευκτα μας οδηγούν «έξω από τη γλώσσα». Ειδικότερα, η εμμονή στην ιστορική ορθογραφία δίνει την εντύπωση και καλλιεργεί το ιδεολόγημα της αδιάρρηκτης συνέχειας της ελληνικής γλώσσας. Και επειδή η γλώσσα παρουσιάζεται ως το σημαντικότερο συστατικό στοιχείο του έθνους οδηγούμαστε στο ιδεολόγημα ότι το ελληνικό έθνος υπάρχει αναλλοίωτο και ανάδελφο εδώ και 3.000 χρόνια. Η εμμονή στην ιστορική ορθογραφία στοχεύει στη διαμόρφωση εθνικής ταυτότητας έτσι όπως αυτή διαμορφώθηκε κατά τον 19ο αιώνα στη χώρα μας. Όμως η ιστορία «χαμογελά». Όσο εμμένουμε στο «ορθογραφημένο» παρελθόν τόσο το παρόν γίνεται «ανορθόγραφο» και η διάσταση μεγαλώνει και θα μεγαλώνει.

Είμαστε αναγκασμένοι να διαθέτουμε πολύ χρόνο και κόπο για να μένουμε αγκυροβολημένοι στο παρελθόν μας. Η εκμάθηση της ιστορικής ορθογραφίας αποτελεί βασικό μέλημα της διδασκαλίας τα πρώτα δυο – τρία χρόνια του δημοτικού. Νομίζω ότι ταλαιπωρούμε «άσκοπα» τα παιδιά του Δημοτικού και ταλαιπωρούμαστε όλοι για να φτάσουμε να θεωρούμε φυσιολογικούς τους παραλογισμούς της ιστορικής ορθογραφίας, για να εξοικειωθούμε και να τους συνηθίσουμε. Θα μπορούσαμε να προχωρήσουμε σε ορισμένες απλογραφίες.

Θα γίνω πιο συγκεκριμένος και θα φέρω το παράδειγμα της λέξης «αύριο» σαν ενδεικτικό του παραλογισμού να τονίζουμε σύμφωνα, εφόσον στη λέξη αυτή το γράμμα [υ] αποδίδει τον ήχο /β/. Τι θα άλλαζε – εκτός από την ευκολότερη και εκμάθηση – αν απλοποιούσαμε τη γραφή σε «άβριο»; Το ίδιο σε κάθε περίπτωση χρήσης των «αυ» και «ευ».

Θα συνεχίσω πρόχειρα το νήμα της σκέψης από τη σημασία που έχει για τον καθένα η εγγραμματοσύνη, η εκμάθηση και η χρήση γραφής. Η εγγραμματοσύνη είναι για τον καθένα η συγκρότηση της συνείδησής του, η οπτικοποίηση της σκέψης του, η συνάντησή του με τον κόσμο. (Και σ’ αυτό είναι αναντικατάστατη η αξία του χειρόγραφου). Οι ορθογραφικές συμβάσεις γίνονται μέρος αυτής της συγκρότησης, μέρος της συνείδησης που αναγνωρίζει το τραίνο της παιδικής της ηλικίας και νιώθει ότι το νέο τρένο δεν της θυμίζει τίποτα από τη μυρωδιά της πίσσας και των μετάλλων. Οι ορθογραφικές συμβάσεις είναι μέρος του δεσμού μας με τον κόσμο και ο συλλογικός τους χαρακτήρας διαμορφώνει και τη συλλογική συνείδηση, διαμορφώνει την ομοιότητα που αναζητάμε στους άλλους για να νιώσουμε οικεία. Αν έτσι έχουν τα πράγματα, τότε και η ιστορική ορθογραφία διαμορφώνει μία πτυχή ιστορικής συνείδησης, μία εικόνα για το παρελθόν μας, και εδώ τα πράγματα γίνονται ακόμη πιο ενδιαφέροντα…

Η ανορθολογική – αλλά όχι ανεξήγητη – ιστορική ορθογραφία συνιστά διαφοροποίηση από τη λογική αντιστοιχία ήχου και συμβόλου, η αποδοχή της οποίας θα σήμαινε και αποδοχή της φωνητικής ορθογραφίας. Αυτή η «ομοιομορφία» μας τρομάζει. Εξαφανίζει μεγάλο κομμάτι του εαυτού μας, αλλοιώνει την εικόνα του όπως την έχουμε συνηθίσει. Είναι ευκολία, αλλά δε μας επιτρέπει να αγαπάμε τα «λάθη» μας, δε μας επιτρέπει καν να κάνουμε λάθη…

Νομίζω ότι αυτός είναι ο κυριότερος λόγος που δύσκολα τίθεται ζήτημα απλοποίησης της γραφής. Δεν είναι η γλώσσα που κινδυνεύει, αλλά ό,τι έχει συγκροτηθεί μ’ αυτήν και την μαθημένη οπτικοποίησή της, την «ορθή» γραφή της. Δηλαδή είναι η συνείδηση που κλονίζεται στο πιο ευαίσθητο σημείο της, στο σημείο της συνάντησής της με τον κόσμο, στο σημείο του συγκινησιακού δεσμού της με τον κόσμο.

Ίσως γι’ αυτό τέτοια ζητήματα τέθηκαν σε στιγμές της ιστορίας, όταν η συλλογική συνείδηση αναδιαμορφωνόταν για να συναντηθεί με τη νέα πραγματικότητα των καιρών. Στις αρχές του 20ου αιώνα, όταν η δημοτική διεκδικούσε – κυριολεκτικά – το χώρο της στα επίσημα χαρτιά και μετά το 1974, όταν η «αρχαιοπρέπεια» των τόνων και της υποτακτικής είχαν δεχτεί, μαζί με την καθαρεύουσα, το πλήγμα του επταετούς γύψου.

Με αφορμή όλα τα προηγούμενα θυμήθηκα το βιβλίο του Γιώργου Παπαναστασίου «Νεοελληνική Ορθογραφία» από το Ινστιτούτο Νεοελληνικών Σπουδών. Αποτελεί ολοκληρωμένη και σφαιρική προσέγγιση του θέματος.

 

Τα άρθρα του κ. Βασίλη Συμεωνίδη διατίθενται, πλην ειδικής αναφοράς, με άδεια Creative Commons (Αναφορά δημιουργού-ιστοχώρου δημοσίευσης-άδειας διανομής, παροχή ενεργού συνδέσμου στο αρχικό άρθρο, μη εμπορική χρήση, όχι παράγωγα έργα). Δείτε περισσότερα άρθρα του κ. Βασίλη Συμεωνίδη στη στήλη μας «Με λίγες λέξεις» του Βασίλη Συμεωνίδη.

 

Ο Βασίλης Συμεωνίδης

Ζει στη Δράμα και δουλεύει στη δημόσια μέση εκπαίδευση. Συχνάζει συστηματικά στο προσωπικό σάιτ simeonidis.mysch.gr όπου και κοινοποιεί το εκπαιδευτικό υλικό που χρησιμοποιεί στη διδασκαλία. Βέβαια τριγυρνά κουβεντιάζοντας και σε άλλα μονοπάτια του Ίντερνετ.