Baruch Spinoza, 24 Νοεμβρίου 1632 - 21 Φεβρουαρίου 1677«388 λέξεις για το έργο και το δημιουργό του, κριτική του διαχωρισμού»

Γράφει ο Βασίλης Συμεωνίδης

Για «τεχνικούς λόγους», κριτικής προσέγγισης, φιλολογικής μελέτης, ανάγνωσης, διαχωρίζουμε το έργο από το δημιουργό του. Και, επί της ουσίας, θεωρούμε ότι από τη στιγμή που ο δημιουργός θα το παραδώσει στη δημοσιότητα, το έργο αρχίζει τη δική του ζωή.

Όμως, η ζωή και τη δημόσια παρουσία του δημιουργού αποτελεί ένα ακόμα κλειδί για την προσέγγιση του έργου.

Για να το θέσω με φαινομενική επιπολαιότητα, από τη στιγμή που ο δημιουργός υπογράφει με το όνομά του και απολαμβάνει όσα του επιφέρει η πνευματική ιδιοκτησία, δε μπορεί να αρνηθεί τη συσχέτισή με το έργο του. Ιδίως στις μέρες μας. Αν θέλει το έργο να ακολουθήσει μόνο τη δική του πορεία, θα πρέπει να το δώσει ανώνυμα ή με ψευδώνυμο και να αποποιηθεί την πνευματική ιδιοκτησία.

Για να το εξηγήσω περισσότερο είμαι αναγκασμένος να ομολογήσω την επιρροή της σπινοζικής σκέψης. Δηλαδή, ο δημιουργός φανερώνεται με το έργο του και με το δημόσιο βίο του (και δε ξέρω αν υπάρχουν και άλλοι τρόποι). Δεν είναι δυνατό να διαχωρίζουμε το δημόσιο βίο από το έργο, αυτά εν τέλει συνιστούν την κοινωνική παρουσία του και ξεκλειδώνουν «πολιτικά» το έργο του. Πολλές φορές φανερώνουν και τις αντιφάσεις της κοινωνικής ζωής του δημιουργού, οπότε ας μην ψάχνουμε μια ευθεία μονοσήμαντη σχέση με συνέπεια μέσα στομ χρόνο.

Ο τεχνικός διαχωρισμός έργου και δημιουργού υποκρύπτει υποκρισία και αποκρύπτει την πολιτική ερμηνεία. Υποκρισία, γιατί η κοινωνία καταδικάζει όσα θεωρεί «βλάσφημα» έργα μαζί με τους δημιουργούς τους. Εκεί ο διαχωρισμός ξεχνιέται… Τα παραδείγματα είναι πολλά. Η λογοκρισία του έργου συνοδεύεται και από διώξεις του δημιουργού. Αποκρύπτει την πολιτική ερμηνεία, γιατί στερεί τη σύνδεση του έργου με τη συγκεκριμένη ιστορική και κοινωνική πραγματικότητα που το γέννησε.

Παραθέτω τέσσερα διαφορετικά παραδείγματα που κλείνουν αλλά και ανοίγουν τη συζήτηση. Ερμηνεύω πολλά ποιήματα του Σεφέρη, όπως τον «Τελευταίο Σταθμό», και ως έκφραση τύψεων και κρίσεων ειλικρίνειας για τη δημόσια συμπεριφορά του. Δεν ξέρω τίποτα για το δημόσιο βίο του πρόσφατα χαμένου Άλκη Αλκαίου, του σύγχρονού μας ποιητή, προφανώς είμαι αναγκασμένος να δεχτώ ότι μίλησε μόνο μέσα από το έργο του· και μ’ αυτή του την επιλογή το προστάτευσε. Ο Εμμανουήλ Ροΐδης δημοσίευε κείμενά του με ψευδώνυμα. Ο Σπινόζα, προκειμένου να μη θυσιάσει την ελευθερία της σκέψης του, κέρδιζε τη ζωή του κατασκευάζοντας φακούς, αρνήθηκε πανεπιστημιακή έδρα. Να, λοιπόν, πως ο δημιουργός με τις επιλογές της ζωής του φωτίζει με ενδιαφέροντα τρόπο το έργο του.

 

Τα άρθρα του κ. Βασίλη Συμεωνίδη διατίθενται, πλην ειδικής αναφοράς, με άδεια Creative Commons (Αναφορά δημιουργού-ιστοχώρου δημοσίευσης-άδειας διανομής, παροχή ενεργού συνδέσμου στο αρχικό άρθρο, μη εμπορική χρήση, όχι παράγωγα έργα). Δείτε περισσότερα άρθρα του κ. Βασίλη Συμεωνίδη στη στήλη μας «Με λίγες λέξεις» του Βασίλη Συμεωνίδη.

 

Ο Βασίλης Συμεωνίδης

Ζει στη Δράμα και δουλεύει στη δημόσια μέση εκπαίδευση. Συχνάζει συστηματικά στο προσωπικό σάιτ simeonidis.mysch.gr όπου και κοινοποιεί το εκπαιδευτικό υλικό που χρησιμοποιεί στη διδασκαλία. Βέβαια τριγυρνά κουβεντιάζοντας και σε άλλα μονοπάτια του Ίντερνετ.