Τα «μυστικά» της παράδοσης. Γράφει η Έφη ΚαλλιμάνηΤα «μυστικά» της παράδοσης

Γράφει η Έφη Καλλιμάνη

Η έλευση της άνοιξης και ο συσχετισμός της με τον εορτασμό του Πάσχα σηματοδοτούν πάντα μια περίοδο η οποία χαρακτηρίζεται από πληθώρα ηθών και εθίμων, στα οποία άλλες φορές συνειδητά και άλλες ασυνείδητα, πολλοί από μας συμμετέχουν. Είναι αρκετά δύσκολο να διαχωριστεί ο όρος «ήθη» από τον όρο «έθιμα», αλλά προκειμένου να τον κατανοήσουμε θα αναφερόμασταν ίσως στον πρώτο με την έννοια της νοοτροπίας, της συμπεριφοράς, της κουλτούρας, των αξιών και αντιλήψεων, ενώ στο δεύτερο θα δίναμε μια ερμηνεία πρακτικής εφαρμογής και τελετουργικού χαρακτήρα.

Πέρα από την ερμηνεία ηθών και εθίμων, καθώς και την αποδοχή πως αποτελούν πολιτισμική ταυτότητα για ένα έθνος ή και ομάδα, σημασία έχει η ψυχοκοινωνική τους επίδραση σε άτομα και ομάδες η οποία είναι σίγουρα θετική. Σήμερα περισσότερο από ποτέ είναι επιτακτική ανάγκη να αξιολογήσουμε ορθά τη λέξη «παράδοση» ως ισχυρή ίσως ασπίδα απέναντι στην παγκοσμιοποίηση και τις αρνητικές της επιπτώσεις .

Βασικό χαρακτηριστικό ενός εθίμου είναι η μακροχρόνια ισχύς και πρακτική του καθώς επίσης η σταθερά επαναλαμβανόμενη εφαρμογή του αλλά και η καθολική του αποδοχή από το κοινωνικό σύνολο. Ωστόσο υπάρχουν και έθιμα που έχουν εκλείψει και δεν τα συναντάμε πια. Μέσα από το έθιμο το σήμερα συναντάει το χθες και θέτει ίσως τα θεμέλια του αύριο. Ακόμη κι αν δεν έχουμε ζήσει το παρελθόν και τα βιώματα περασμένων γενεών, μέσα από τη συμμετοχή ή και την παρακολούθηση ενός εθίμου οι εικόνες ζωντανεύουν μπροστά μας.

Η οικονομική κρίση οδηγεί σήμερα πολλούς πίσω στις ρίζες τους, στον τόπο καταγωγής τους, στα χωριά τους… Φέτος, τα άρθρα αναφέρουν πως λιγότεροι Έλληνες ταξίδεψαν στο εξωτερικό, το ποσοστό εκείνων που γιόρτασαν το Πάσχα στις ιδιαίτερες πατρίδες τους ήταν ιδιαίτερα αυξημένο. Τα έθιμα και η παράδοση λειτουργούν ανακουφιστικά σε περιόδους κρίσης. Φέρνουν γενιές και άτομα κάθε ηλικίας κοντά, ενώνουν, κοινωνικοποιούν , προωθούν την κοινωνική συνοχή και επικοινωνία, πολεμούν την μοναξιά και την ανασφάλεια.

Είναι σίγουρο πως η σύγχρονη εποχή της ταχύτητας, της ύλης, της τεχνολογίας, του άγχους, του μοντερνισμού, της μίμησης, των επιφανειακών σχέσεων, παραγκωνίζει και συχνά αγνοεί έθιμα και παραδόσεις. Οι ρίζες της παράδοσης είναι όμως δυνατές και αποτελούν ψυχική κληρονομιά μέσα μας, την οποία συχνά δεν γνωρίζουμε πως κουβαλάμε και μπορούμε να καλλιεργήσουμε προς όφελος και καταπολέμηση κάθε δυσκολίας, άντληση δύναμης και πίστης.

Έθιμα με δυσκολία παράγονται πια κι αυτό είναι ανησυχητικό. Τα ήθη περισσότερο από ποτέ αμφισβητούνται. Με το πέρασμα από τις αγροτικές μορφές κοινωνικής οργάνωσης σε εκείνες σύγχρονου αστικού τύπου, αυτό δικαιολογείται. Η πρόκληση είναι πλέον να διαφυλάξουμε την παράδοση και να αντλήσουμε από αυτήν μεθόδους και πρακτικές που μπορούν να μας βγάλουν από ηθικά αδιέξοδα. Η πρόκληση αυτή αφορά κυρίως τις νέες γενεές που βιάζονται να κρίνουν στείρα τα έθιμα, ως αναχρονιστικά και συντηρητικά.  Η παράδοση όμως, δεν είναι ένα κλειστό μουσείο του χθες. Είναι ζωντανή, διαχρονική, με εύκολη πρακτική στην καθημερινή μας ζωή.

Ίσως την επόμενη φορά αν δοκιμάσουμε μια παραδοσιακή συνταγή της γιαγιάς στη μαγειρική μας, ίσως αν σιγοτραγουδήσουμε ένα δημοτικό τραγούδι αντί για ένα μοντέρνο σκοπό, ίσως αν θυμηθούμε να πούμε στα παιδιά μας ένα λαϊκό παραμύθι, ίσως αν ρωτήσουμε να μάθουμε την ιστορία του τόπου στον οποίο ζούμε, ίσως αν μάθουμε τα βήματα ενός χορού, ίσως αν καλλιεργήσουμε κάτι στη γλάστρα μας, ίσως αν δεν φοβηθούμε να μας πουν «ντεμοντέ»… τότε ίσως η σκυταλοδρομία της παράδοσης δεν θα σταματήσει ποτέ. Ίσως και να ακούγονται πολύ ρομαντικές αυτές οι σκέψεις και να μην μπορούν από μόνες τους να αποτελέσουν λύση στις δύσκολες συγκυρίες που διανύουμε, όμως οι περασμένες γενιές τα κατάφεραν και μάλλον κάτω από δυσκολότερες συνθήκες.

Μας κληροδότησαν μυστικά που μπορούμε και πρέπει αν αποκωδικοποιήσουμε.

Αυτό που με παρακίνησε αυτή τη φορά να αναφερθώ στο ζήτημα της παράδοσης ήταν τα παρακάτω λόγια που τυχαία συνάντησα και ανήκουν στον Ι. Δραγούμη. Αξίζει για λίγο να ρίξουμε πάνω τους τη ματιά και τη σκέψη μας.

«Ξεσκέπασε τη δημοτική παράδοση και πρόσωπο με πρόσωπο, θα αντικρίσεις γυμνή την ψυχή σου. Έπειτα, καλλιεργώντας την παράδοση αυτή και ανεβαίνοντας κατά τις ρίζες και προσέχοντας και τη γύρω σου φύση, θα προβλέψεις τους νέους δρόμους που δύνασαι να ανοίξεις, τον πολιτισμό που μπορείς με το έθνος σου να δημιουργήσεις….

Πήγαινε λοιπόν στα δημοτικά τραγούδια, στη δημοτική τέχνη και στη χωριάτικη και τη λαϊκή ζωή, για να’ βρεις τη γλώσσα σου και την ψυχή σου και με αυτά τα εφόδια, αν έχεις ορμή μέσα σου και φύσημα, θα πλάσεις ό,τι θέλεις, παράδοση και πολιτισμό και αλήθεια και φιλοσοφία….»

Φέτος περισσότερο από κάθε άλλη φορά το χαμόγελο με το οποίο γυρίσαμε πίσω από το «Πάσχα στο χωριό», είχε μεγαλύτερη αξία, γιατί κάπου εκεί στις ρίζες μας «ξεφορτωθήκαμε» το άγχος ,το παράπονο και τις ανησυχίες μας. Σμίξαμε, γελάσαμε, χορέψαμε και ευχηθήκαμε «…και του χρόνου!». Και μάλλον αυτή η παραδοσιακή και συνηθισμένη ευχή να κρύβει μέσα της τη δύναμη και την αισιοδοξία που στο τέλος θα νικήσουν κάθε απειλή μαζικής κουλτούρας, ισοπέδωσης, κυριαρχίας και φόβου.

 

 Το άρθρο της κ. Έφης Καλλιμάνη διατίθεται με άδεια Creative Commons (Αναφορά δημιουργού-ιστοχώρου δημοσίευσης (και στον τίτλο του άρθρου)-άδειας διανομής, παροχή ενεργού συνδέσμου στο αρχικό άρθρο, μη εμπορική χρήση, όχι παράγωγα έργα). Δείτε περισσότερα στη στήλη μας  «Τάδε…Έφη!» της Έφης Καλλιμάνη.